Dương Kim Thoa
( Đọc “BÀN TAY NHỎ DƯỚI MƯA” tiểu thuyết của nhà văn TRƯƠNG VĂN DÂN )
(cty vh Phuong Nam-Nxb Hội Nhà văn, 2011)
Có 2 tuyến nội dung chạy dọc cuốn tiểu thuyết này, và có thể, tùy theo cái tạng của từng độc giả, tuyến nào sẽ có tác động mạnh mẽ hơn tới tâm trí họ. Tuyến thứ nhất, những lo lắng, ám ảnh về sự bất an của nhân loại trước hàng loạt những nguy cơ đã thấy và sẽ thấy trước cơn lốc hiện đại hóa, toàn cầu hóa. Tuyến thứ hai, câu chuyện tình vô cùng lãng mạn của Gấm và anh nhà báo.
Theo cảm nhận của cá nhân độc giả là tôi, có lẽ, người viết còn thiếu chút gì đó để tạo sự nhuần nhuyễn giữa hai vỉa mạch nội dung này. Nó khiến người đọc phải phân thân, phải tự tách bạch lý trí và tình cảm khi trải nghiệm từng trang sách. Những trang cuối của tiểu thuyết, khi người viết tập trung tinh thần và trí lực vào việc miêu tả cảm xúc và cái chết của cô Gấm, khi anh dường như quên đi mất cái mạch nội dung thứ nhất thì hình như trang văn có được vẻ thống nhất hơn.
Nhưng theo ý riêng tôi, rõ ràng, người viết không hề vụng dại trong kỹ thuật viết khi tạo dựng 2 vỉa mạch nội dung tưởng như hoàn toàn chẳng liên quan gì đến nhau trong cuốn sách này. Cái anh muốn “đánh động” tới tất cả độc giả chính là cái vỉa nội dung thứ nhất, nhưng cái anh muốn lắng lại trong lòng người đọc, lại chính là cái vỉa nội dung thứ 2. Cuộc sống rồi sẽ còn tiếp diễn khôn lường, nhân loại sẽ, dù muốn hay không, phải trải qua vô vàn những cuộc khủng hoảng và suy kiệt khác vì lòng tham lam, ích kỷ, nhưng tình yêu vẫn sẽ là điểm tựa duy nhất và cuối cùng của con người sau tất cả những biến cố, suy vi đó. Người viết dụng công miêu tả những khoảnh khắc thăng hoa, lãng mạn tới mức không tưởng trong mối tình thứ 3, và cũng là mối tình cuối cùng, của Gấm. Và anh cũng đã dụng không không ít trong việc khắc họa tới mức “nhìn thấy, sờ thấy” những nguy cơ khủng khiếp của nhân loại trong từng bước đi hôm nay. Người ta cần phải thoát ra ngoài để nhìn rõ hơn những thứ ở bên trong một không gian hạn hẹp. Với Trương Văn Dân, phải chăng, với quãng thời gian hơn 40 năm sống và làm việc tại Italia, nhưng vẫn không thôi dõi đôi mắt đau đáu yêu thương và trăn trở về tổ quốc, đã cho anh con mắt nhìn thật sâu, thật thấm thía về những nguy cơ có thật đã, đang và sẽ xảy ra trên đất nước mình. Những bãi rác công nghiệp độc hại đang ngày càng trở nên lộ liễu và bành trướng, nạn ô nhiễm môi trường, thực phẩm độc hại, những cuộc mua bán hôn nhân trần trụi, trơ tráo giữa người Việt và người nước ngoài, những cuộc hội nhập, toàn cầu núp danh các mỹ từ để một nhóm người có cơ hội thao túng từ kinh tế cho đến chính trị của một quốc gia, vùng lãnh thổ, và thậm chí là cả khu vực rộng lớn hơn thế. Ai dám bảo đó là những nỗi lo vô cớ? Ai dám bảo đó là chuyện của thiên hạ, là trách nhiệm của những người có vai vế trong xã hội, trong thế giới? Không, đó là những điều rất nhỏ đang tác động vào cuộc sống mỗi ngày của chính chúng ta. Là mớ rau có màu xanh đậm và non mướt tới mức nghi ngờ trong bữa cơm gia đình. Là những xóm, những làng ung thư đang ngày một trở nên phổ biến trên cả nước. Là những đứa trẻ bị trưởng thành, dậy thì sớm do uống phải những loại sữa có chứa chất kích thích tăng trưởng hormone ngay từ thuở sơ sinh, v.v… Đọc những trang văn có phần luận chiến nhiều hơn miêu tả, giãi bày của Trương Văn Dân, những ai còn có lương tri và hiểu biết thật khó mà yên được.
Và giữa tất cả những ám ảnh bất an đó, tình yêu của Gấm như một con suối mát lành cố như muốn làm dịu đi sự gay gắt, nhức buốt của hiện thực. Mới đọc sách, tôi cứ tưởng người viết đang trở lại với lối viết tiểu thuyết theo kiểu “ba xu” của những cuốn sách in chữ to dành cho những bà nội trợ, bán hàng thuê đọc ngày xưa. Ấy vậy mà càng đọc, càng thú vị và thấm thía với những khoảnh khắc đầy trải nghiệm sâu sắc của một người vốn đã nhấm nháp khá nhiều cái dư vị chua chát của cuộc đời. Đọc sách của Trương Văn Dân, thấy anh đọc nhiều văn chương của bạn bè, của các tác giả lớn trên thế giới, lại cũng thấy anh mê kinh Phật, mê những triết lý gần gũi với cuộc đời hơn là những mớ lý thuyết suông, nghe thì vô biên mà thực chất chẳng đem lại chút giải thoát, thanh thản gì cho cuộc đời. Tiêu đề cuốn sách không hiểu sao gợi một cảm giác thật xót thương. “Bàn tay nhỏ dưới mưa”, nó phải chăng cũng chính là biểu tượng về thân phận của con người giữa cuộc đời này. Mỗi thân phận đang trôi đi giữa dòng đời có lẽ cũng chỉ là một bàn tay nhỏ, chẳng che nổi chính mình, sao có thể che đỡ nổi cho ai khác giữa cơn mưa dông ập tới. Cơn mưa cuộc đời chẳng chừa ai cả. Nó trút xuống mỗi số phận, mỗi bàn tay nhỏ, dù bàn tay đó chấp nhận buông xuôi hay vẫn luôn gắng gượng che chắn trong hy vọng.
Có lẽ, với tình yêu, tôi đã đọc được nhiều trang sách trước khi đến với “Bàn tay nhỏ dưới mưa” của Trương Văn Dân. Nhưng với toàn cầu hóa, với hiện đại hóa được đưa vào văn chương, anh là người đầu tiên khiến tôi cảm nhận được sự gần gũi và sát thực đến thế của những câu chuyện, những vấn đề mang tầm cỡ nhân loại. Người ta phải đủ uyên bác tới mức thế nào mới có thể nói một cách giản dị về những điều phức tạp. Trương Văn Dân đã làm được điều mà tôi cho rằng không hề đơn giản. Người ta nói đông, nói tây, nhưng những câu chuyện của đời sống hàng ngày, những điều đe dọa cuộc sống hàng ngày thì không phải ai cũng có khả năng lý giải thuyết phục. Tôi chỉ tiếc, giá như anh “mềm” hơn nữa trong cách ứng xử với những tư liệu về thời sự, chính trị, kinh tế, xã hội, “mềm” hơn trong cách đưa chúng vào văn chương, tạo ra những bối cảnh, những kết cấu để chúng xuất hiện tự nhiên hơn thì chắc chắn, tác phẩm của anh sẽ thành công hơn nữa.
Có lẽ, tôi là một người đọc nhiều lý trí hơn tình cảm nên thực sự bị lôi cuốn vào mạch nội dung thứ nhất. Và rất chủ quan, tôi đồ rằng, người viết cũng dụng công vào mảng nội dung này hơn là những trang viết, dù rất công phu, kỹ lưỡng, anh dành cho cuộc tình của Gấm. Vẫn biết rằng, dù nhân loại có tiến đi đâu đi nữa thì câu chuyện của văn chương vẫn chỉ loay hoay quanh những vấn đề của tình yêu và cái chết mà thôi. Nhưng để cảm nhận được sâu sắc giá trị lớn lao và đích thực của tình yêu, người ta cũng lại phải hiểu thật rõ những nguy cơ, những mối hại mà đời sống đang làm nảy sinh ra thêm trong tiến trình phát triển này đối với tình yêu. Chẳng phải chính những nhu cầu hưởng thụ, ham vật chất của thời hiện đại đang làm con người xa lánh nhau hơn đó sao? Chẳng phải chính những truyền thông về thái độ, quan điểm sống tôn sùng giá trị vật chất đang đẩy con người thành những cỗ máy, những rô bốt lãnh cảm, từ lúc mở mắt đi làm cho tới khi nhắm mắt bước vào giấc ngủ chỉ đau đáu với ý nghĩ làm thế nào kiếm được thật nhiều tiền đó sao? Trên thực tế, thế giới hiện đại với tất cả những tổng lực của nó đến từ nhiều phía đang tạo ra một guồng quay khốc liệt với những thang bậc giá trị được định hình vô lối. Người ta bị ảo tưởng giữa những lời khen, những tung hô tưởng như rất thực, song thực tế lại là những viên kẹo bọc đường. Thế giới hiện đại có khả năng kỳ diệu trong việc tạo ra những hệ thống mỹ từ có thể xoa dịu, đánh tráo khái niệm với những sự thật vốn trần trụi và thô thiển hơn rất nhiều. Người ta bị “đánh bả” bởi những ngôn từ mỹ lệ như “hội nhập”, “toàn cầu”, “phát triển bền vững”, “hai bên cùng có lợi”, v.v… Rõ ràng, tất cả những áp lực kinh hoàng đó đang khiến con người xa rời nhau, xa rời những tình cảm chân thành, đúng mực, những giá trị sống căn bản, cốt lõi của loài người vốn tôn thờ qua bao nhiêu thế hệ. Vậy nên tôi vẫn nghĩ, câu chuyện tình của Gấm, rốt cuộc, chỉ là một cái đòn bẩy để Trương văn Dân nói nhiều hơn về những nguy cơ của thời đại đối với con người, với tình yêu và những giá trị nhân bản lớn lao. Gấm chết bởi sao? Chẳng phải chính bởi ung thư, căn bệnh vốn đã trở thành nỗi ám ảnh kinh hoàng của toàn thế giới trong khoảng vài thập kỷ trở lại đây và khoảng mươi năm gần đây với người Việt Nam đó hay sao? Vì sao có ung thư? Câu trả lời có lẽ chẳng cần nói ra ở đây nữa. Bởi gần như xung quanh cuộc sống của mỗi người Việt Nam bây giờ, việc tìm ra một người chết vì căn bệnh này xem ra quá đơn giản. Cái chết trở thành điều bình thường cũng là một ám ảnh quá đỗi kinh hoàng của thời đại chúng ta đang sống.
Mặc dù người viết (hoặc nhà xuất bản) đã định danh thể loại cho cuốn sách này là “tiểu thuyết”, nhưng tôi muốn thêm vào hai chữ “luận đề” vào đó. Bàn tay nhỏ dưới mưa là cuốn tiểu thuyết trình bày quan điểm của người viết về những nguy cơ ở tầm thế giới nhân loại đang diễn ra khốc liệt ngày hôm nay. Người viết đã khéo léo tìm một cách nói rất “trữ tình”, dù đôi lúc anh không thể vịn vào cái áo trữ tình đó khi nội dung luận bàn về quan điểm trở nên quá “chật chội”. Nhưng theo ý riêng của tôi, ở một chừng mực nhất định, Trương Văn Dân đã nói được cái điều anh định nói một cách giản dị nhưng vô cùng thuyết phục. Cuốn sách của anh là một món quà quý với những độc giả ham chuộng tư tưởng khi đọc văn chương.
Hà Nội ngày 3-9-2012
Xứ Nẫu 
Một bài phê bình công phu ,tiếc là tôi chưa được đọc tron vẹn tác phẩm Bàn tay nhỏ dưới mưa
Tôi đọc nhiều bài phê bình về BTNDM nhưng có lẻ bài này tôi cho là hay nhất dù bài viết rất ngắn.
cám ơn tác giả TVD và nhà phê bình Dương Kim Thoa
Tác phẩm “BTNDM”_ Tiểu thuyết luận đề của Nhà văn TVD_
Đọc bài viết nhận định của Chị /cô DKT đã rút ra hai luận đề chính xuyên suốt Tác phẩm ,làm tôi rất tâm đắc :
_ Nổi ám ảnh,ray rức của con người trước dòng xoáy “hiện đại hoá”như vết dầu loang trên mặt phẳng trái đất.
_Cái “tình” của con người trước bối cảnh cuộc sống gần như đang quằn quại, hấp hối qua (hai nhân vật Gấm_Anh Nhà báo) trong Tác phẩm
Đó là hai mảng chính nổi bật trong “BTNDM”:
_Một cái dễ nhận”THẤY” bằng mắt và,
_Một cái trừu tượng hơn phải qua chiêm nghiệm, động não quan sát hiện tượng, bản chất sự vật…
Nhưng theo thiển ý cá nhân tôi ,nói chung _Hai nội dung chính này, không hoàn toàn tách bạch, song song riêng rẽ mà “NÓ” được “đan xen” , lúc “ĐẬM” lúc “NHẠT”theo dòng cảm xúc mô xẻ ý tưởng rốt ráo của Tác giả !
Bằng giọng văn nhẹ nhàng,câu văn ngắn, gọn, từ ngữ không màu mè ,nhưng đầy tính nhạc qua cái nhìn uyên bác liên đới nhiều lĩnh vực cuộc sống của Anh !
Bằng nghệ thuật độc thoại nội tâm suy xét như những “lát cắt” tâm lý dẫn người đọc tự “tư nghì” xuyên suốt Tác phẩm _đọng lại cái tư duy tan biến, dịch chuyển , cái lẽ vô thường của Tạo hoá ; gẫm suy nhiều về sự sống& cái chết, toát lên cái hồn Đông phương nhuốm triết lý Phật giáo sâu sắc ,dù Anh đã sống hơn 2/3 đời mình ở Ý…
Chính tư duy đó, làm người đọc tự tư nghì, tự giải quyết _lưu tâm đến lòng “nhân ái” , về tính “nhân bản” , lòng vị tha đang bị xói mòn, xơ cứng trước vật chất hoá đời sống chúng ta hiện nay trong Tác phẩm…
Đọc “BTNDM” cá nhân tôi rất thích và rất mong được đọc những tác phẩm mới khác của Anh !
Và cũng cảm ơn Chị/cô DKT về bài viết trên đã lô gíc , cô đong gần như sắc nét “BTNDM”!
Cảm ơn anh Thuận Nghĩa về những nhận xét xung quanh bài viết về tiểu thuyết BTNDM.
Theo em, DKT phân biệt ra hai mảng để đễ trình bày ý tưởng chứ thật ra cô cũng nhìn thấy hai mảng ấy trộn lẫn vào nhau.
Dĩ nhiên “… là một người đọc nhiều lý trí hơn tình cảm nên thực sự bị lôi cuốn vào mạch nội dung thứ nhất. Và rất chủ quan, tôi đồ rằng, người viết cũng dụng công vào mảng nội dung này hơn là những trang viết, dù rất công phu, kỹ lưỡng, anh dành cho cuộc tình của Gấm.”
Nhận xét này có lẽ hơi chủ quan, vì người viết thật sự cố trình bày một tình yêu trọn vẹn cả phần xác và phần hồn, một tình yêu không dễ gặp trong đời nhưng không phải là không có, “Trong một thế giới mà người ta luôn nói về tình yêu mà yêu thương nhau qua ít.”
Nhưng phải công nhận DKT là người đọc thật tinh ý: “Cái anh muốn “đánh động” tới tất cả độc giả chính là cái vỉa nội dung thứ nhất, nhưng cái anh muốn lắng lại trong lòng người đọc, lại chính là cái vỉa nội dung thứ hai. “
Cô nhìn thấy điều mà những bài viết trước đã bỏ qua, chỉ nhìn thấy hay luận bàn về chuyện tình yêu của Gấm và anh nhà báo mà chỉ lướt qua những bất an của thế giới.
DKT còn nhìn thấu đáo chủ ý của tác giả :“Vậy nên tôi vẫn nghĩ, câu chuyện tình của Gấm, rốt cuộc, chỉ là một cái đòn bẩy để Trương văn Dân nói nhiều hơn về những nguy cơ của thời đại đối với con người, với tình yêu và những giá trị nhân bản lớn lao.”
Thật đúng! Không thể viết về những ám ảnh về sự bất an của nhân loại trước hàng loạt những nguy cơ đã thấy và sẽ thấy trước cơn lốc hiện đại hóa, mà tránh được sự khô khan nên câu chuyện đã phải lồng vào câu chuyện tình vô cùng lãng mạn của Gấm và anh nhà báo.
Hai mảng đó xem qua giống như hai đường thẳng song song, nhưng thực ra nối và liên kết với nhau bằng cảm xúc và tình yêu của Gấm, những biến cố xảy ra quanh cuộc đời cô. Đó là hai mảng không thể tách rời, như tình và lý, như trái tim và khối óc.
Vì đó là hành trình và thân phận của con người trên đường tìm kiếm tình yêu. Cạm bẫy, hiểm nguy rình rập, mà hành trang vào đời chỉ có “Bàn tay nhỏ.”
Và bàn tay ấy đang vẫy gọi tình yêu.
Vì nhân loại có tiến đến đâu đi nữa mà thiếu tình yêu thì cuộc đời vẫn là một hiện hữu vô nghĩa.
Đó là tâm tình mà tác gỉa muốn nhắn gửi đến người đọc.
Xin cảm ơn anh Thuận Nghĩa và tất cả những độc giả của “Bàn tay nhỏ dưới mưa”
Posted by 222.254.191.56 via http://webwarper.net, created by AlgART: http://algart.net/
This is added while posting a message to avoid misusing the service
Cách đây hai hôm, tôi ngồi với Trương Văn Dân suốt buổi sáng ở quán cafe 64 cùng với một vài “chiến hữu” khác, sau đó được anh mời về nhà mẹ anh để ăn giỗ. Tôi là đồng hương của anh lại là bạn thiếu thời của người anh kề quá cố của anh, vì vậy tuy mới biết nhau nhưng tình thân như đã có từ bao giờ. Mặc dầu tôi không phải là dân làng văn nhưng vì thân tình tôi cũng “mạnh dạn” nói về những gì mình suy nghĩ – cứ xem như “ăn giỗ nói dóc” như anh em vẫn thường đùa. Trong câu chuyện trên trời dưới đất, đương nhiên có mạn đàm về “Bàn tay nhỏ dưới mưa” ( BTNDM).
Nay, được đọc bài nhận định của Dương Kim Thoa (DKT), tôi xin mạn phép nhận định về nhận định của tác giả DKT, đồng thời có đôi điều suy nghĩ về BTNDM – cũng xin thưa trước là tôi đọc chưa kỹ truyện dài nầy.
1. Như DKT nhận xét BTNDM có vẻ là một “luận đề”, tuy có hai mảng: những vấn đề xã hội lớn (mảng 1) và một chuyện tình (mảng 2) nhưng có vẻ mảng 1 nặng hơn mảng 2.
Tôi không nghĩ hai amng3 đó tách bạch nhau mà mảng 2 nằm trong mảng 1, vì lẽ con người và thân phận, tình yêu của nó luôn nằm trong một bối cảnh xã hội nhất định, và tác động qua lại lẫn nhau. Shakespear thật chí lý khi viết rằng ” thế giới chỉ là một sân khấu trên đó hết thảy đàn ông, đàn bà chỉ là những diễn viên”. Không thể tách rời sân khấu và diễn viên vì chưng đó là hai yếu tố cần thiết cho vở kịch cuộc đời.
Mối liên kết giữa hai mảng 1& 2 như thế nào, hòa quyện hay rời rạc, hợp lý hay gượng ép là tùy thuộc khả năng của tác giả cũng như tay nghề của đạo diễn kịch nói phối trí giữa sân khấu và diễn viên.
2. Nguyễn Du khi viết Kiều cũng đã đặt thân phận, tình yêu của nàng trong bối cảnh “Gia Tĩnh triều Minh”, tuy bề ngoài có vẻ bốn phương phẳng lặng, vững vàng nhưng thực tế đầy rẫy loạn lạc, nhung nhúc ung khuyển,…tất cả những thứ đó đã đẩy nàng phải bán mình chuộc cha, khởi đầu mười lăm năm lưu lạc. Trong hệ thống tư tưởng Nho giáo và hệ thống chính trị phong kiến của thời Nguyễn Du, khi viết Đoạn trường Tân thanh ông đã phát tín hiệu báo động cho những nguy cơ tiềm ẩn của hệ thống ấy mà chẳng cần dùng một thuật ngữ chính trị, triết học nào.
Nhắc đến ND, tôi có ý định – tuy có phần khập khiễng – rằng TVD cũng có thể làm điều tương tự, và các tác giả khác cũng vậy. Người ta không chỉ mô tả cái đã xảy ra mà có thể dự báo. Nhà khoa học thì chứng minh còn nhà văn thì dự báo trên cơ sở quan sát, tư duy và tưởng tượng.
3. Trên lĩnh vực văn học nghệ thuật mọi tác giả đều xây dựng tác phẩm của mình trên một nền tảng tư tưởng nào đó, một quan điểm sáng tác nào đó. Con ong, con kiến có thể xây những cái tổ theo bản năng nhưng kiến trúc sư thì phải “thiết kế ý tưởng” dựa trên tư tưởng về kiến trúc của anh ta (philosophy) sau đó mới thiết kế kỹ thuật – anh ta có cái nhà trong đầu ngay trước khi vẽ và xây dựng nó. Công việc sáng tạo của nhà văn cũng vậy. Và tất nhiên trước khi viết BTNDM có thể nói TVD là người bảo vệ môi trường và trên hết anh là một người phương Đông lấy sự hòa hợp “thiên-địa-nhân” làm kim chỉ nam thay vì khai thác, hủy hoại thiên nhiên, hủy hoại môi trường- xa hơn đó là sự hòa hợp theo triết lý nhà Phật.
Tôi chia sẻ với TVD chủ nghĩa nhân đạo đó, trong đó người ta không chỉ quan tâm đến những thiện hạ đại sự của toàn xã hội, toàn thể loài người mà còn quan tâm đến thân phận những con người nhỏ nhoi như Gấm. Muốn là như thế, còn làm được đến đâu, nhà văn thể hiện đến dâu lại là chuyện khác.
4. Cuối cùng, tại sai lại là “bàn tay nhỏ”? Quả thật, mỗi chúng ta – như Gấm – chỉ có những bàn tay nhỏ và cơn mưa của đất trời của xã hội, của thân phận thì quá lớn, làm sao che được? Dường như chưa có câu trả lời.
Nhưng dẫu sao vẫn phải che mưa dầuu chỉ với bàn tay nhỏ.