Xứ Nẫu

.Đặng Phú Phong

Tại sao con chữ?

.

Có thể nói ngắn gọn:

Con chữ là chữ đã có linh hồn.

Chữ thường chỉ là ký hiệu.

Con chữ là chữ đã được cảm xúc và ý thức của người viết làm cho sống dậy.

Từ “con chữ” là một cách nói rất giàu sắc thái trong tiếng Việt, đặc biệt trong văn chương và nghề viết. Nó không chỉ đơn giản là “chữ”, mà mang nhiều tầng nghĩa biểu tượng.

1. Nghĩa trực tiếp

• “Chữ”: ký tự, ngôn từ.

• “Con”: trong tiếng Việt thường dùng để nhân cách hoá hoặc làm cho sự vật trở nên sống động (con chữ, con nước, con sóng, con đường…).

Vì vậy “con chữ” hàm ý:

chữ có đời sống riêng, có chuyển động, có linh hồn.

2. Trong cảm nhận của người viết

Nhà văn, nhà thơ thường nói:

– “nuôi con chữ” – chăm chút từng chữ.

– “đi tìm con chữ” – tìm đúng chữ diễn tả cảm xúc.

– “con chữ chạy trên trang giấy” – chữ như sinh vật đang di động.

Ở đây chữ không còn là ký hiệu, mà trở thành một sinh thể của tư tưởng.

3. Ý nghĩa sâu hơn:

Trong văn chương, “con chữ” gợi lên một số ý:

– Chữ có số phận

Một chữ đặt sai có thể làm hỏng cả câu văn.

– Chữ có tính cách

Có chữ mềm, chữ lạnh, chữ thô, chữ sang.

– Chữ có linh hồn

Người viết giỏi là người thổi được hơi thở vào chữ.

Nhiều nhà văn coi chữ như sinh thể:

• Nguyễn Tuân: “mỗi chữ phải có hồn”.

• Bùi Giáng nói tới “chữ nghĩa lang thang”.

• Người làm thơ thường nói “con chữ bay lên”.

Cá nhân tôi từng viết: Chữ gọi chữ, màu gọi màu”

Nếu nhìn theo góc độ thi ca thì “con chữ” còn có thể hiểu:

Mỗi con chữ là một sinh linh nhỏ được sinh ra từ trí nhớ và nỗi đau của người viết.

.

Đời sống của con chữ

.

Người viết nào cũng biết rằng mỗi chữ đều có một tính cách riêng. Có chữ mềm như gió, có chữ lạnh như kim loại, có chữ thô ráp như đá. Khi đặt cạnh nhau, chúng không chỉ tạo thành nghĩa mà còn tạo thành nhịp thở.

Vì vậy, viết văn không chỉ là chọn chữ đúng nghĩa, mà còn là chọn chữ đúng khí chất. Một chữ quá nặng có thể làm câu văn trở nên khô cứng. Một chữ quá nhẹ lại khiến câu văn mất đi sức nặng cần thiết. Người cầm bút vì thế phải lắng nghe chữ, giống như người nhạc sĩ lắng nghe âm thanh của từng nốt nhạc.

Nhiều khi người viết tưởng rằng mình điều khiển chữ, nhưng thực ra chính chữ lại dẫn dắt người viết. Có những câu văn được sửa đi sửa lại nhiều lần, chỉ vì một chữ chưa chịu đứng vào đúng chỗ của nó.

Những nhà văn lớn thường rất nghiêm khắc với chữ. Nguyễn Tuân từng nổi tiếng là người cân nhắc từng chữ một trong câu văn. Còn Bùi Giáng lại nhìn chữ nghĩa như những sinh thể lang thang trong cõi ý thức.

Có lẽ vì vậy mà đối với người viết, chữ không phải là vật chết. Mỗi chữ đều mang theo nhịp sống riêng của nó. Và khi những chữ ấy gặp được nhau đúng lúc, đúng chỗ, câu văn sẽ bắt đầu thở.

Đó chính là lúc đời sống của con chữ bắt đầu hiện ra.

,

Số phận của con chữ

.

Khi người viết đặt dấu chấm cuối cùng, con chữ bắt đầu rời khỏi người đã sinh ra nó. Từ giây phút ấy, nó không còn thuộc về người viết nữa.

Con chữ đi vào đời sống của người đọc.

Có những chữ rất nhỏ, nhưng lại sống rất lâu. Chúng lặng lẽ nằm lại trong trí nhớ của con người, giống như một hạt giống ngủ yên trong đất. Nhiều năm sau, khi gặp một hoàn cảnh nào đó, người ta chợt nhớ lại một câu văn, một dòng thơ. Lúc ấy con chữ lại thức dậy.

Nhưng cũng có những con chữ chết rất nhanh. Chúng được viết ra rồi rơi vào quên lãng, như một tiếng nói tan vào gió.

Vì thế số phận của con chữ không nằm hoàn toàn trong tay người viết. Người viết chỉ có thể sinh ra nó. Còn nó sẽ sống bao lâu, đi xa đến đâu, điều đó phụ thuộc vào thời gian và vào người đọc.

Có lẽ đó là điều kỳ lạ nhất của văn chương. Một chữ rất nhỏ, được viết ra trong một khoảnh khắc riêng tư, đôi khi lại có thể đi rất xa trong đời sống con người.

Và khi điều đó xảy ra, con chữ đã vượt qua người viết để bước vào đời sống của chính nó.