Xứ Nẫu

Chu Ngạn Thư              

Với 22 bài  Tản mạn (kể cả bài của Nguyễn Lương Vỵ viết về thơ Võ Chân Cửu ), có lẽ đây được xem như những trích đoạn Hồi ký cho  nhiều dòng thơ xuất hiện  trước  ‘ 75 ở Miền Nam.

Chắc nhà thơ Võ Chân Cửu không muốn vậy. Nhưng với tôi : – theo dõi suốt loạt bài, tôi vẫn thấy ngồn ngộn sự kiện sinh hoạt văn chương vùng đất  phía Nam thời chia cắt. Trong đó, bao gồm những chuyện tâm tình, tâm thế, cá tính. Và cả chuyện “ bếp núc “ của mỗi nhà thơ. Chưa nhất thiết phải chi li phân loại từng khuynh hướng, từng thời kỳ, từng địa phương. . ., chúng ta vẫn có thể thấy trong  tập Tản Mạn nầy đủ  các trào lưu, các trường phái . . . trong nền thi ca Miền Nam trước đây !

Đôi chân xê dịch, trái tim hết lòng vì bè bạn và nguồn tư liệu phong phú đã kết nối Võ Chân Cửu với đa phần văn nghệ sĩ Miền Nam. Từ các lão làng tiền bối như Quách Tấn , Nguyễn Ngu Í, Bùi Giáng, Vũ Hoàng Chương . . . đến các bậc  đàn anh như Cung Trầm Tưởng, Thanh Tâm Tuyền, Viên Linh, Trần Đức Uyển, Tuệ Sỹ… cùng các bạn cùng trang lứa ( làm sao kể ra hết ở đây ! ) đã tạo cho tập Tản Mạn như một bức tranh đa sắc, độc đáo , mà vẫn đẫm tình người, dù đâu đó V.C.Cửu  đã bóng gió nói đến một vài “ nhân vật “ mượn thi ca vào mục đích khác, cho riêng họ.

Cái thấm đẫm của Võ Chân Cửu vào những trang viết, không phải từ những trích dẩn của từng tác giả , mà lại đi từ những ý tưởng, những ghi nhận, những sự vật . . . đôi khi không có gì dính dáng đến thơ. Điều gây thích thú là cách đặt nhan đề cho từng Khúc Tản Mạn. Như Lá Vú Sữa , Rau Tập tàng, Tiếng Chim Tu Hú , Đường Vân Gỗ, Gỗ Và Đá, Tiếng Thác Non Xa . . .

Có thể thấy ngay cách tìm tứ và đặt nhan đề của Võ Chân Cửu. Như trong bài Đường Vân Gỗ  : “ . . .  Nhưng cần nói rõ, Joseph Huỳnh Văn là một nghệ sĩ thứ thiệt ! “Cách mạng“ của đời thực và trong thơ ca có thể là biểu tượng của cái đẹp. Nguyễn Miên Thảo sau ngày 30-4 từ một căn cứ cách mạng trở về, xuất hiện tại nhà tôi trong bộ bà ba đen. Lập tức nhà thơ Nguyễn Đức Sơn tới mò quanh bụng xem thử có dắt cây súng lục không ! Ngay sau 30-4 , Joseph Huỳnh Văn đi làm thợ mộc. Trong nghề mộc, anh lại chỉ chuyên phần đánh vẹc-ni trên mặt gỗ. Những đường vân từ cây có khi lại đẹp hơn chữ nghĩa, mỗi loại gỗ phải đánh theo một cách để vân lộ ra hơn hay ẩn giấu.

      Anh mất tháng 2-1995. Khi đó chiếc đi-văng có hộc làm chỗ đựng đồ mà năm 1981 anh chở tới tận nhà cho, khi tôi tay trắng về lại Sài Gòn kiếm sống, vẫn chưa phai lớp vec-ni ban đầu . “

Hoặc như đoạn mở đầu của bài Gỗ và Đá (tác giả đã trích đưa ra bìa 4 của sách) : “ . . . . Cách nhìn duy vật thô sơ vẫn xem gỗ và đá là những loài vô cơ. Giờ đây, người ta cho rằng trong đó sự sống vẫn dịch chuyển. Có khi nó chứa đựng cả phần hồn ! Thật vậy chăng ? “

Văn học Miền Nam gói trọn trong 21 năm ( 1954-1975 ) là môt nền văn học tự thân,  hầu như không có tính kế thừa từ lớp trước, có chăng chỉ là âm hưởng của một số tác giả tiền chiến. Nhưng với thi ca Miền Nam, thì ảnh hưởng nầy lại rất ít. Đông Hồ, Quách Tấn , Vũ Hoàng Chương hầu như không tạo được ảnh hưởng gì đối với đội ngũ các nhà thơ trong giai đoạn nầy.

Lực lượng làm thơ thì vô cùng hùng hậu, dù trong đó, những ngày chiến tranh ác liệt đã nuốt trọn gần 15 năm. Đến nay, cũng chưa ai  làm cái công việc tổng hợp lượng thơ đã in thành tập, hay đăng trên các báo giai đọan này. Sách báo thất tán, tác giả người còn, người mất , người ra nước ngòai định cư. Điều kiện góp nhặt thật vô cùng nan giải.

Gần đây, một trang mạng văn học nghệ thuật có làm một chuyên đề Thơ Tình Miển Nam trước 1975 , nhưng cũng chỉ mới “ tập hợp “ được trên 300 nhà thơ , chính xác là 321 tác giả. Và chỉ mới chuyên về thơ Tình . Nếu phân dòng : thơ Thiền, thơ Đạo, thơ Đời , . . .  thì còn vô số tác giả và tác phẩm đáng phải nhắc !

Sự đóng góp của Võ Chân Cửu trong tập Tản Mạn cho ta hình dung lại rất nhiều khuôn mặt thi ca của Miền Nam. Có nhiều tác giả mà hiện nay với  đôc giả thế hệ 8X trở đi, hầu như không ai biết cả . Nó cho thấy sự phong phú trong sáng tác của các văn nghệ sĩ thời đó. Tác giả Nguyễn thị Hải Hà sau khi đọc Tuyển tập Tho Tình Miền Nam có ghi nhận như sau : “ Thơ Tình Miền Nam . . . giống như một loại rượu nho quí tìm được trong hầm rượu cũ. Loại rượu đặc biệt do một giống nho chỉ có trong thời kỳ ấy, ướp bằng nắng của mùa ấy, mọc trong đất của khu rừng nho ấy…”.

Nên khi Võ Chân Cửu điện đề nghị tôi viết mấy dòng cảm nhận về tập sách nầy, tôi không biết phải viết gì đây. Bởi lẽ tư liệu sống qua giao tiếp rộng rãi của ông thể hiện qua tập sách này, đã giúp cho tôi rất nhiều thông tin về thi ca Miền Nam trước ’75. Cho nên, lời đầu tiên tôi là : “ Võ Chân Cửu, tôi rất cảm ơn vì Bạn đã cho tôi uống lại một vò rượu quí mà hôm nay đã gần tuyệt tích .”

                                                                                           Chu Ngạn Thư

 .

Sách mới

22 TẢN MẠN CỦA VÕ CHÂN CỬU

Đầu tháng 6/2013, Công ty TNHH sách Phương Nam, Sài Gòn đã phát hành tập sách “22 Tản Mạn” của nhà thơ Võ Chân Cửu. Sách do NXB Hội Nhà văn xuất bản, in theo khổ 12x20cm, dày 216 trang, tranh bìa của Đinh Cường. Hình thức trình bày đẹp, trang nhã. Bạn đọc ở xa có thể liên lạc với Tổng Phát Hành PNC theo email sach@pnc.com.vn, hay điện thoại 091-489-1656.

        Nhà thơ Võ Chân Cửu sinh năm 1952 tại Qui Nhơn, Bình Định. Anh làm thơ từ lúc 15 tuổi và có thơ đăng báo khá sớm (từ 1965 trên các trang văn nghệ thiếu niên các nhật báo, và từ 1969 trên các tạp chí văn học nghệ thuật như: Bách Khoa, Tư Tưởng, Văn, Khởi Hành, Thời Tập…) Trước 1975, anh đã ấn hành 2 tập thơ: Tinh Sương, Đại Mộng. Năm 2011, NXB Thư Ấn Quán – New Jersey, Hoa Kỳ (do nhà văn Trần Hoài Thư chủ trương) đã in tập thơ Ngọn Gió với nhan đề Trước Sau. Tuyển tập này bao gồm những tác phẩm thơ sáng tác trước 1975 và một số  sáng tác gần đây của Võ Chân Cửu. Trong những năm qua, Võ Chân Cửu tập trung viết tạp bút, phần lớn là những hồi ức ghi lại những sinh hoạt văn học nghệ thuật của miền Nam (1954-1975). 22 Tản Mạn “cho ta hình dung lại rất nhiều khuôn mặt thi ca của miền Nam. Có nhiều tác giả mà hiện nay với độc giả thế hệ 8X trở đi, hầu như không ai biết cả. Nó cho thấy sự phong phú trong sáng tác của các văn nghệ sĩ thời đó…”(trích lời bạt của nhà thơ Chu Ngạn Thư.)

         Với tính nhạy cảm của một thi sĩ, với ký ức phong phú, kinh nghiệm sống dày dạn của một người luôn nặng tình với văn chương, bằng hữu, 22 Tản Mạn đã có sức hấp dẫn, lôi cuốn người đọc bằng một giọng văn trầm tĩnh, giản dị nhưng vẫn sâu sắc, thấm đẫm chất văn học. Có những đoạn nhận định rất ngắn, rất cô đọng mang tính ẩn dụ khiến chúng ta phải ngậm ngùi khi nhìn lại một thời kỳ văn học nghệ thuật vô cùng phong phú, sinh động của miền Nam trước 1975: “Dưới dòng suối, những rễ cây vô tình ngoạm đá. Dâu biển tang thương, phá xong những cánh rừng, người ta moi đến gốc. Những rễ cây ôm đá qua các nhà sinh vật cảnh đã trở thành các món hàng vô giá. Dòng chảy 21 năm văn học miền Nam có thể sẽ được đào xới lên theo nhiều cách. Một nhà khoa học sinh học chăm băm vào các đề tài nghiên cứu, khi nhìn thấy các món sinh vật cảnh nầy quả quyết qua tháng năm, nó tích tụ nhiều chất phóng xạ; có loại đem chưng trong nhà sẽ rất độc hại. Cách nhìn duy vật thô sơ vẫn xem gỗ đá là những loài vô cơ. Cách nhìn mới cho rằng trong đó sự sống vẫn dịch chuyển. Có khi nó chứa đựng cả phần hồn. Thật vậy chăng?!”

      Cách nói ví von trên ám chỉ về tình hình văn học nghệ thuật miền Nam trước 1975 một cách khéo léo, bản lĩnh, ẩn chứa một mối tri tình nồng ấm, thật đáng trân trọng. Cây bút phê bình văn học Cao Huy Khanh rất quen thuộc với người Sài Gòn trước đây, trong bài tựa sách đã viết: “…Trong giới văn học Miền Nam từ trước 1975 đông hằng hà sa số vô thiên lủng. Từ các bậc lão trượng như Quách Tấn, Bùi Giáng, đến các bậc trung niên:Nguyễn Mộng Giác, Joseph Huỳnh Văn, Cung Tích Biền, Trần Tuấn Kiệt, Hoài Khanh, Nguyễn Đức Sơn…Rồi lớp bằng vai phải lứa Thế Vũ, Vũ Hữu Định, Lê Xuân Tiến, Nguyễn Tôn Nhan, Nguyễn Lương Vỵ, Thái Ngọc San, Phù Hư, Mường Mán, Phạm Cao Hoàng, Nguyễn Miên Thảo, Từ Hoài Tấn, Từ Kế Tường, Phạm Chu Sa, Lê Nguyên Ngữ, Trần Dzạ lữ, Hoàng Ngọc Châu, Hồ Ngạc Ngữ, Trần Từ Duy, Đặng Tấn Tới, Nguyễn Đạt…

             Cái danh sách còn dài này cho thấy tính quảng giao của Cửu “không bờ bến. Đẹp như kiếp bô-hê-miên”. Mà giới văn nhân thi sĩ này, trên chốn giang hồ “trường văn trận bút” thì ai cũng biết trong ta bà thế giới, mỗi người một cá tính, mỗi người một phách, mỗi người là một quả núi, ít ai chịu ai. Thế nhưng Võ Chân Cửu có cái hay là chịu được tất cả. Và hầu như tất cả đều “chịu” anh. Ấy là bởi Cửu có tấm lòng đôn hậu, chân thật đối xử với mọi người tình nghĩa, bản chất hiền lành như tự nhận mình vốn là người “dĩ hòa vi quý”…

           Có lẽ đó cũng là lý do làm bạn đọc ở trong cũng như ngoài nước dễ tiếp nhận sách “22 Tản Mạn” !

                                                                                                           NGUYỄN LƯƠNG VỴ

                                                                                                             California12-6/2013

Trích đoạn từ « 22 Tản Mạn »

…….

Ông Bùi Bảy, người thay mặt tộc họ Bùi chăm lo phần mộ và giỗ chạp thi sĩ Bùi Giáng. Ông Bảy vẫn công bố với mọi người: sau năm 1975, tai Saigon có 5 người vợ các nhà thơ bày tỏ sự quý trọng đối với Bùi thi sĩ bằng cách: đưa anh ra tắm gội. Các bà này đều tự tay mình giặt gỵa bộ quần áo hôi hám rồi lấy đồ mới cho Bùi thi sĩ mặc. Đó là các bà: Đông Phương Huệ, vợ Lê Nhược Thủy; Ngọc Phượng-vợ Nguyễn Lương Vỵ, Phương Bình-vợ Trần Từ Duy (Đông Ki Rét); bà Hoàng thị Hiệp-vợ anh Phạm Trung Cang (em ruột thi sĩ Phạm Công Thiện).Và bà Hữu Hạnh, vợ Võ Chân Cửu. 4 chị đầu tiên đều đã lần lượt ra định cư ở nước ngoài. Nên vào giữa thập kỷ 90, căn nhà của vợ chồng tôi ở ngay sau tường chùa Già Lam là nơi lui tới hàng ngày của Bùi Thi sĩ. Nơi ở chính của anh cách đó chỉ vài trăm mét. Và thi sĩ Bùi Giáng mỗi khi được ai tặng món tiền nhỏ nào, cũng đem tới đưa cho vợ VCHC cất. Khi cần thì thi sĩ tới hỏi, lấy một ít đi uống rượu ! Ông còn viết cả mấy dòng chữ uốn lượntrên giấy để nói rõ về sự cất giữ này !

Một ngày tháng giêng 1995 có một thanh niên ngoài 30 tuổi, người nói giọng Hà Nội mò vào hẻm 482 Lê Quang Định hỏi tìm nhà tôi. Anh ta gặp ngay ông già áo quần lem luốt nằm ở ngã ba đường hẻm, nên đứng lại tò mò. Bà bán tạp hóa-cóc ổi và rượu nhạt vỉa hè nói: Ông thầy đây là “thầy” của “ông thầy” mà anh muốn tìm, nhà ở trong kia, giáp lưng chùa ! Người khách lạ ngớ người, không hiểu gì cả !

Thì ra người đàn ông tên Cảm này được thi sĩ Nguyễn Đức Sơn từ Bảo Lộc giới thiệu xuống. Anh cho biết đã từng viết văn, làm thơ, và là chồng của một nhà văn nữ thời danh ở Hà Nội. Hai người kết hôn khi còn là sinh viên, nhưng sau khi cô vợ nổi tiếng, phải ly dị. Buồn đời, nghe qua tin đồn, anh mò vào Bảo Lộc để học theo cách sống của thi sĩ NĐS: tự trồng trỉa, hái lượm. Sau một năm, cả hai có nhiều điều không hợp nhau. Anh phải ra đi.

Về Saigon, lại gặp một trời thơ như hình ảnh Bùi Giáng, anh bạn người Hà Nội từng muốn thành nhà văn, anh càng tá hỏa về cách sống của các văn nghệ sĩ Sài gòn. Vợ tôi giải thích rằng vợ chồng tôi kính trọng và quý anh Giáng như người anh. Mỗi người thích sống kiểu nào mặc kệ họ. Còn như anh, có nhà ở Hà Nội thì nên về Hà Nội. Khi nào cưới được cô vợ người Miền Nam thì hãy vào. Có lẽ trên đời, tất cả thơ ca, nghệ thuật đều không thể nào tồn tại nếu không có bàn tay người phụ nữ…

(Trích chương Trăng Tháng Giêng)