Feeds:
Bài viết
Bình luận

Một thời đuổi bóng

Ngô Quang Dũng.

Viết tặng cho người đã gặp, chưa gặp và sẽ gặp.

Một đoạn đường ngắn mà Hùng cứ đi tới đi lui không biết bao nhiêu lần. Nhiều lúc anh muốn dừng lại để ngắm nhưng lại không dám, cứ đi với một hi vọng có ngày được gặp lại cô ấy dù chỉ một lần, chỉ cần một lần cũng đủ.
Quen Linh trong sự tình cờ  .Một lần theo người bạn dọn hàng dùm chị, gặp Linh bán hàng kề bên, nhìn Linh, Hùng bỗng trở nên ngơ ngác vì không ngờ trên đời này có một cô gái dễ thương đến vậy .Mái tóc xoã dài đen bóng, nước da trắng pha chút rạm nắng, khuôn mặt tròn tria dễ thương chi lạ .Thấy người lạ nhìn chăm chăm cô gái tỏ vẻ khó chịu và quay mặt sang hướng khác nhưng Hùng vẫn nhận ra vẻ bẽn lẽn, thẹn thùng. Từ đó trở đi, mặc dù không có ai nhờ vả, cứ chiều chiều là Hùng đạp xe tới ngõ năm Bình Hòa chờ khi nào không ai mua nữa là phụ chị thằng bạn dọn hàng dùm, sẵn đó phụ dùm luôn cô ấy . Ngày nào cũng gặp mặt, cũng chuyện trò nhưng cũng mất một thời gian dài  anh mới biết rõ về Linh. Sinh ra ở xứ Huế nhưng Linh đã theo gia đình vào Sài Gòn ở từ tấm bé .Vốn giòng dõi các mệ nên nề nếp gia đình Linh rất đài các, mặc dù không còn khá giả nữa. Linh là chị lớn trong nhà, lấy chồng sớm khi còn đi học, sau năm 1975 chồng đi học tập, nhà trong khu gia binh, gia đình chồng ở miền tây nên Linh phải về gia đình cha mẹ tá túc .Từ nhỏ vốn được gia đình cưng chiều nên Linh chẳng biết làm gì cả, thậm chí đến việc cơm nước hàng ngày cho đến khi lấy chồng cũng vậy. Cuộc sống thay đổi một cách đột ngột, hụt hẫng một thời gian dài cho đến khi tiền bạc hết thì Linh mới nhìn lại được mình .Con nhỏ, cuộc sống khó khăn trong lúc giao thời nhưng Linh vẫn cố gắng hòa nhập mặc dù cũng không dễ dàng gì .Nhưng vì con, vì bản thân và cũng vì cuộc sống,nghe những người trong xóm rủ rê Linh bỏ tiền ra mua bán đồ cũ, cũng nhờ khéo ăn khéo nói nên buôn bán cũng khấm khá  ,cuộc sống gia đình tương đối dễ chịu.
Từ ngày quen biết Linh, Hùng trở nên siêng năng, đi làm về là Hùng ghé tới chỗ Linh ngồi bán để chỉ ngồi ngắm, lúc đông khách thì cũng giúp Linh gói hàng, trao hàng cho khách, ngày nào bận việc không ghé được thì cảm thấy nhơ nhớ, nhiều khi thấy tưng tức khi khách mua hàng cứ cố í nhìn vào khuôn ngực đầy đặn của Linh mỗi khi Linh chồm tới đưa hàng, không hiểu có phải khi yêu con người trở nên ích kỉ không, chứ mỗi lần như vậy là Hùng muốn lộn gan lên đầu nhưng chẳng dám nói gì, vì Hùng chẳng là gì của Linh cả, trong lúc đó cũng có những lần Hùng vô tình trộm nhìn và cũng vô tình Linh bắt gặp thì lúc đó chắc chắn cặp mắt có đuôi sẽ lườm lườm, có lúc tức quá Hùng hỏi:
– Sao người ta nhìn được mà Hùng lại không?
– Người ta khác, Hùng khác.
– Khác là khác chỗ nào, bộ Hùng là con gái chắc.
– Nhưng người ta là khách mua hàng.
– Vậy nếu Hùng  là khách mua hàng sẽ được quyền.. chứ gì.
Nghe câu nói nói đó Linh quay mặt đi hướng khác, đầu gục xuống  chẳng nói gì, và Hùng không bao giờ nhắc lại chuyện đó.
Ngày lại ngày nỗi nhớ lại đấy ắp trong lòng .Nhiều lúc muốn nói nhưng không sao nói được bởi vì Hùng biết chắc là không thể nào Linh chấp nhận .Có những lúc tự nhủ là không tới nhưng đôi chân lại cứ bước tới. Không hiểu Linh có biết tình cảm Hùng dành cho Linh không nữa, chưa bao giờ Linh lại nhận lời đi chơi cho dù Hùng đã nhiều lần mời mọc .Khoảng cách giữa Hùng và Linh tuy gần mà lại xa .Có lúc  giận cho bản thân mình , Hùng đi uống rượu thật say để đủ can đảm thố lộ tình cảm của mình cho Linh ,nhưng khi đến gần thì tự nhiên lại sợ .Đôi lúc muốn tìm bạn để chia xẻ nhưng cũng không dám vì sợ sự phản đối của bạn bè .Yêu không dám nói là yêu, ghét không dám nói là ghét, sự dằn vặt làm cho con người Hùng trở nên bấn loạn, sợ sệt đủ điều nhiều lúc nói chuyện với Linh mà đôi mắt lại nhìn hướng khác. Chị Minh, chị của người bạn hình như cũng biết chuyện, chị không dám nói thẳng mà chỉ nói bóng nói gió làm cho Hùng nhiều lúc cũng ngượng nhưng hình như tình yêu đã làm mờ đi lí trí cũa Hùng, nó trở nên lì lợm hơn, ai nói cũng mặc cho dù người bạn thân nhất cũa nó nhiều lần khuyên can nhưng vẫn không lay chuyển, ngày nào cũng tới, ngày nào cũng say khướt, hình như nếu không say thì có lẽ Hùng không dám tới, không dám đối diện với những cái nhìn thương hại cũa những người xung quanh, nhất là cái nhìn của Linh, cái đôi mắt mà Hùng không dám đối diện, nó biết rằng chỉ cần nhìn vào đôi mắt đầy van xin, cầu khẩn thì chắc nó bỏ cuộc mất thôi. Môt hôm, Linh chủ động tới chỗ nó ngồi và hẹn tối nay sẽ gặp, mừng quá Hùng ghé về nhà bạn gần đó tắm rửa rồi mượn một bộ đồ thay vào, còn sớm nhưng Hùng đã tới chỗ hẹn trước cổng trường Hoàng hoa Thám, hơn một tiếng sau Linh mới tới nhưng không tới một mình mà tới với cô em gái, Nga cô em gái Hùng cũng đã gặp mấy lần khi ra phụ chị dọn hàng, xinh hơn, trẻ hơn, có học hơn nhưng sao Hùng vẫn không có một chút cảm tình, mặc dù Linh nhiều lần muốn làm mối cho Hùng. Ngồi trong quán cà phê, Linh muốn nói một điều gì đó nhưng vẫn không sao nói được cho đến lúc ra về, gần tới nhà đột nhiên Linh dừng xe lại rồi nói với giọng van xin:
– Chồng Linh sắp về rồi, Hùng đừng lại nữa có được không?
– Về thì về có sao đâu, cầu cho thằng chả chết quách cho rồi.
Nói xong Hùng giận dữ bỏ đi không thèm quay mặt lại, mấy ngày không lại là mấy lần say khướt, nhiều lúc uống không say Hùng phải uống thêm iménoxtan mới đủ độ sần, mấy lần say khi đi làm nên Hùng bị đuổi việc, công việc không có suốt ngày Hùng lang thang nơi nay nơi khác cho hết thời giờ, nhiều lúc say quá Hùng không biết cả đường về lăn ra gốc cây mà ngủ, sáng ra chẳng con một đồng xu dính túi. Ngày này qua ngày khác Hùng đắm chìm trong nỗi buồn, quên trong men rượu, một hôm trong lúc say rượu lại bị mắc mưa khi về nhà trọ Hùng bị sốt li bì, những ngày nằm gường bịnh chỉ có thằng bạn bỏ cả công ăn việc làm tới chăm sóc, thỉnh thoảng có Nga em Linh sau khi đi làm về cũng ghé thăm, Nga cũng chăm sóc tận tình nhưng Hùng vẫn không có một chút tình cảm nào, vẫn coi Nga như cô em gái. Hơn cả tháng Hùng mới bình phục, thể xác đã lành nhưng vết thương lòng vẫn còn âm ỉ, nhiều lần muốn tới gặp Linh nhưng không sao dám, có lẽ nào tình yêu làm cho con người ta trở nên nhút nhác như vậy sao?
Lòng can đảm cũng thắng, Hùng đã tới chỗ Linh nhưng khi tới Hùng mới sững sờ, bên cạnh Linh đã có người đàn ông khác phụ dọn hàng, nhìn Hùng thì hình như người đàn ông đó cũng biết, người đàn ông đó chủ động tới bắt tay nó rồi nói:
– Mình là Phong chồng Linh, Linh hay nhắc tới Hùng, nghe Hùng đau mà vợ chồng mình chưa tới thăm được thật là áy náy.
– Cám ơn anh thật nhiều, tôi cũng đỡ rồi.
– Thôi mình vào quán làm vài ba chai, vừa lai rai, vừa nói chuyện nhé.
Quay lại nhìn thấy Linh gật đầu đồng tình nên Hùng cũng gật đầu theo, vào quán ngồi một lúc thì Hùng mới nhìn kỹ người đàn ông đối diện mình và cũng là chồng của Linh, vừa đẹp trai, vừa vạm vỡ, vừa lịch thiệp tự nhiên trong lòng Hùng bỗng cảm thấy xấu hổ cho mình, uống được vài li thì Hùng đứng lên xin phép ra về. Về đến nhà trọ Hùng cảm thấy buồn, cái buồn mà Hùng chưa từng trải qua, ngày hôm sau Hùng quyết định mua vé về quê, xa cái chốn đã làm Hùng tuyệt vọng.
Tàu lăn bánh mới thấy thằng bạn chạy tới rồi dúi cho nó một mảnh giấy, tàu  chạy một lúc rồi Hùng mới mở mảnh giấy ra coi, trong đó chỉ có một dòng chữ: Cám ơn Hùng những ngày qua, cầu cho mọi sự may mắn đến với Hùng. Đọc xong, ngẫm nghĩ bỗng Hùng mới thấm thía hai chữ đuổi bóng, thả tay, gió cuốn mảnh giấy bay đi, nhìn gió cuốn tự nhiê n lòng Hùng cảm thấy nhẹ nhõm

Chiều Ba Mươi

Nguyễn Đông Nhật

Thiếu nữ thành nội . Tranh Đinh Cường

Chợt nhớ đòn bánh tét quê xưa

nhưn chuối chát giữa ngày xuân muộn.

 

Ví thử ai cũng dành một góc nhà

bày biện đồ vật cũ không còn dùng nữa.

 

Nhưng đời phố phất phơ lạnh nhạt

chuông nguyện chiều mất bóng trời xa.

 

Còn thô lỗ tiếng chuột rúc lầu cao

dây thòng lọng giăng ngang cửa sổ.

 

*

Những lề đường vừa dọn dẹp xong

người bán hoa trở về khu vườn trống.

 

Trận rượu điên cười nghiêng xiêm áo.

Những ly con vỉa hè cháy lên ngày xa xứ.

 

*

Cơn lũ trên các đồng bằng

đọng tiếc thương vệt bùn vô ích.

 

Nhưng tiếng gà cựa quậy trong đêm

dâng sóng lặng vô hình khắp chốn.

 

Và điếu thuốc cong queo đốt cơn buồn ngủ.

 

Về Đề Gi ăn gỏi cá mai

SGTT.VN – Khởi thuỷ, làng biển Đề Gi là một khu rừng rậm, trải dài ven biển, từ Gành cho đến Chánh Oai, qua Cát Tiến. Gia phả của dòng họ Nguyễn còn ghi rõ: người lập làng là vị quan đại thần của chúa Trịnh. Vì phạm tội với chúa mà phải trốn vào Nam cùng với những người thân tín. Tới vùng biển này, thấy sau lưng là núi, trước là biển, liền dừng lại lập làng. Sau này, chúa Nguyễn Ánh trên đường bôn tẩu sang Xiêm La (Thái Lan ngày nay), có ghé lại vùng biển này, vô tình đào vài tấc cát ven đầm đã thấy nước ngọt nên mới đặt tên là Đạm Thuỷ, còn trước đó, người dân gọi là đầm Đề Gi.

 
Gỏi cá mai – đặc sản của làng biển Đề Gi. Ảnh: Minh Phúc

Từ Biển Đông, muốn vào đầm Đạm Thuỷ phải qua cửa biển Đề Gi. Sách Đại Nam nhất thống chí có nhắc đến cửa biển này: “… rộng 11 trượng, thuỷ triều lên sâu sáu thước, thuỷ triều xuống sâu bốn thước. Phía tây có đầm Đạm Thuỷ, thuyền buôn thường đỗ ở đây…”

Không chỉ có cá mai

Đề Gi chẳng có nghĩa gì cả và chẳng ai biết cái tên làng ấy có từ bao giờ. Ông Nguyễn Văn Tri, chủ tịch xã Cát Khánh cho biết thêm, ngoài tên Đề Gi, làng biển này còn có một tên khác: JéJi. Cuối thế kỷ 19, người Pháp lập một trạm thu thuế muối đặt tên là JéJi, có lẽ ghi âm từ “Đề Gi” mà ra. Trạm thuế quan này kiểm soát toàn bộ vùng muối Đề Gi. Nước trong đầm Đề Gi mặn chằng nên hạt muối to và trắng. Sau ngày giải phóng, từ chợ Gành xuôi về Ngãi An, hai bên đường chỉ thấy những ruộng muối… Mấy năm sau này, ruộng muối hẹp dần, nhường chỗ cho ao nuôi đặc sản cá mú, cá chua… nhưng theo lời ông Tri, “Đề Gi vẫn là vùng muối lớn nhất tỉnh Bình Định, lớn hơn cả vùng muối Hà Ra, Phú Thứ bên xứ Phù Mỹ. Còn về chất lượng, muối Đề Gi ngon hơn cả muối Sa Huỳnh, Cà Ná…”

Cứ cuối tuần, ông Phan Thanh Tâm (kỹ sư xây dựng) ở thành phố Quy Nhơn về Đề Gi ăn món gỏi cá trỏng. Gần đây, người ghiền gỏi cá lại thích cá mai hơn vì thịt giòn và ngon hơn cá trỏng. Nước chấm đậm đà làm gỏi cá mai ở đây “bốc” hơn. Có ông bạn sành ăn, đã từng ăn gỏi cá mai nhiều nơi, thừa nhận “gỏi cá mai Đề Gi ngon nhất nước. Con cá mai ở đây múp không chịu nổi”. Cá mai được bắt trong đầm Đề Gi mà chẳng cần đi đâu xa. Ước chừng, mỗi ngày, ngư dân đánh khoảng hai tạ cá mai, bán cho quán để làm gỏi. Tuỳ mùa mà giá khác nhau, thường giá từ 50.000 – 70.000đ, lúc khan hiếm bán với giá 100.000đ một ký. Những ngày cuối tuần, làng biển Đề Gi rộn ràng với những chiếc xe hơi từ Phù Cát, Quy Nhơn… về ăn gỏi cá mai với giá 25.000đ/dĩa (khoảng chừng 20 con). Ở Sài Gòn, muốn ăn gỏi cá mai cũng không quá khó. Chỉ cần gọi điện, chủ quán ướp cá trong thùng đá, gập ghềnh trên quốc lộ 1 khoảng 12 tiếng đồng hồ là có cá để ăn.

Muốn đến làng biển Đề Gi, từ Quy Nhơn, chạy dọc theo đường ven biển Nhơn Hội, khoảng 54 cây số. Còn theo quốc lộ 1, tới ngã ba Chợ Gồm, quẹo phải, ngót nghét 70 cây số. Cho đến bây giờ, chẳng ai hiểu vì sao làng biển ấy lại được mang tên Đề Gi khi mà địa danh này là tên gọi chung của cả một vùng đất gồm năm xã của hai huyện Phù Cát và Phù Mỹ (thuộc tỉnh Bình Định). Có lẽ, vì làng nằm ngay cửa biển.

Ở làng biển này còn có những đặc sản, như cá chua, cá bống mú, cá hồng, sò huyết, lịch huyết… Cũng là những loại cá như những miền biển khác nhưng không hiểu sao, chúng lớn lên ở đầm Đề Gi lại ngon, ngọt và thơm hơn. Nhiều thực khách sang trọng nhưng vẫn thích cách ăn “nhà quê”: luộc hay nướng rồi cuốn bánh tráng, rau sống, chấm nước mắm nguyên chất ngai ngái, chêm với rượu đế Đồng Lâm (cách Đề Gi vài cây số)…

Đề Gi còn nổi tiếng với nghề làm nước mắm, cụ Dệt, nay đã 98 tuổi kể rằng, từng đoàn ghe bầu dong buồm chở nước mắm Đề Gi ra Huế tiến cho triều đình nhà Nguyễn. Còn gần đây, cứ đến tết dương lịch, ông Tri phải mua cả trăm lít nước mắm tặng mấy người bạn ở Quy Nhơn vì nước mắm Đề Gi “đã ăn sẽ khó quên”! Cũng là con cá nục, cá cơm, cá lồ ồ, cá hố, cá sơn, cá thu, cá bạc má, cá ngân… nhưng khi làm mắm ở Đề Gi, mắm lại có vị khác, mùi khác. Người dân ở đây tự hào, nước mắm hay con mắm làm ở Đề Gi ngon hơn những vùng khác là nhờ muối Đề Gi mặn hơn muối ở những vùng khác!

 
Cảng cá Đề Gi. Ảnh: Uyên Thu

Muối mặn cho sản vật tuyệt hảo

Các loại mắm Đề Gi, tuỳ theo mùa mà chọn cá. Cá rửa sạch, trộn đều với muối theo công thức “ba cá một muối”. Để chờ ráo “nước máu”, rồi bỏ vào thạp, sau đó bịt kín, ủ từ bốn đến sáu tháng tuỳ theo loại cá. Thời gian ủ càng lâu càng ngon nhưng không quá một năm vì sợ mắm “xẵng” (đắng). Muốn ăn nước mắm đục, dùng vải mùng lược bỏ xác mắm, chỉ còn nước, chắt vào chai. Còn làm nước mắm trong, quậy đều thùng mắm, dùng vải mùng lược xác mắm nhiều lần. Sau đó dang nắng từ năm tới mười ngày, khi nước mắm chuyển sang màu vàng trắng là ăn. Nước mắm trong tinh chế theo kiểu “gia truyền” có mùi ngai ngái, màu sắc chẳng lấy làm sang. Đã nước mắm phải mặn nhưng nước mắm Đề Gi lại “mặn êm”.

Đến bây giờ vẫn chưa thấy ai đứng ra đăng ký thương hiệu cho nước mắm Đề Gi. TS Nguyễn Thanh Bình (ĐH Luật TP.HCM), một người con của làng biển này, trăn trở: “Muốn giữ được uy tín của nước mắm Đề Gi, không thể sản xuất theo kiểu công nghiệp được mà phải sản xuất thủ công. Nhưng sản xuất thủ công thì phải có cách đáp ứng số lượng cho nhu cầu thị trường. Muốn gì cũng phải đăng ký thương hiệu trước”. Hỏi chuyện, ông Tri ước đoán mỗi năm Đề Gi sản xuất chừng vài ngàn lít nước mắm theo “công nghệ cổ truyền” để ăn và để tặng!

Năm 1994, làng biển Đề Gi tan tác vì khai thác titan. Bãi cát cuối làng là nơi chơi đùa của lũ trẻ trong xóm bỗng dưng bị cày xới, lục tung để tìm một thứ bùn đen mà sau này người dân trong làng mới biết đó là titan. Cát bay mù mịt. Những chuyến xe chở titan xé nát con đường cái quan giữa làng. Cuộc sống nhộn nhịp hơn, ồn ào hơn, phá vỡ nhịp sống quen thuộc hàng trăm năm nay của một ngôi làng biển. Năm ngoái, công ty liên doanh khai thác khoáng sản Việt Nam – Malaysia hết hạn khai thác. Để lại những vệt cát nham nhở, những gốc dương xiêu vẹo.

Cách đây ba năm, 200ha của khu khai thác titan đã được quy hoạch để xây dựng trung tâm nhiệt điện Sài Gòn – Nhơn Hậu với công suất thiết kế 2.400MW. Đây là dự án của công ty Tân Tạo (TP.HCM). Theo kế hoạch của nhà đầu tư, năm 2013 sẽ khởi công. Nhìn thấy trong tương lai hiện lên một nhà máy nhả khói đen kịt trong không gian xanh ngắt của trời và biển! Mà cũng có thể sẽ không có điều đó. Lạy trời…

Trọng Hiền

Xuân Phương Nam

Lê Xuân Phong

Những cành đào theo con tàu mang Xuân về phương nam

Tôi ngủ đứng ngủ ngồi trên toa ghế cứng

Ngôi sao bé hồng hào sung sướng

đi theo tôi qua chuyến tàu đêm

Tết đến rồi sao Xuân vẫn vờn quanh

trên những nẻo đường thơm mùi bùn đất

Cái rét cuối mùa se sắt

đi theo tôi qua núi mây ngàn

Những làng quê nghèo

đàn cò trắng chao nghiêng

cánh đồng mạ non tháng chạp

Bỗng hiện phương nam Xuân về rực rỡ

đóa mai vàng tươi trong nắng tháng giêng.


Đẫm ngập tết tuổi thơ

NGUYỄN MỸ NỮ

Là vị ngọt. Ở hết cả những thứ mứt bánh và các loại kẹo mà ngày thường rất hiếm khi chúng tôi được sờ đến.
Trước hết, là kẹo lạc của bà Ba. Bà này vốn có họ xa với mẹ, sống trên Gia Lai và vẫn giữ được lệ của quê ngoại tôi là làm kẹo lạc. Quà tết của bà luôn đến với gia đình tôi rất sớm. Khéo chỉ độ hai mươi tháng chạp chứ mấy! Và, có kẹo là gia đình tôi có tết ngay bởi mẹ biết các con rất thèm và ba ngày đầu năm, còn bao thứ ngon lành khác. Dại gì để dành lại một thứ quà quê rất…quê như là cái thứ này. Những phong kẹo lạc được mẹ xếp ngay ngắn trong lọ thủy tinh và đậy nắp rất kỹ. Vẫn còn ăm ắp nơi ký ức tôi, ngày bé với những buổi tối cận tết, cả nhà sum họp và ai cũng thấy “ nhạt mồm”. Ấy! Là nói theo bà nội.  Mẹ mới sai anh tôi mở tủ, lấy quà của bà Ba ra. Ài chà! Trông cái ông này chậm rãi quá đáng, khi rón rén bưng lọ thủy tinh kẹo trên cả hai tay, đặt trịnh trọng nơi bàn nước mới rõ sốt ruột chứ! Hằng bao cặp mắt hau háu hướng về phía đấy.  Bà với bố thường nhâm nhi kẹo lạc với những bát chè xanh nghi ngút khói. Tôi và bà chị kề, sau khi ăn bắt chán chê thể nào, cũng xin thêm mấy phong nữa, để dành. Mấy phong này luôn được chị em tôi chia nhau. Chia… nhín và tất nhiên, là phải ăn…dè rồi.

Chia nhín chỉ phải tập trung vào đôi mắt nhưng ăn dè á! Lắm công đoạn lắm cơ! Trước hết là đặt kẹo lên môi và cắn một miếng. Cắn bé bé thôi, nhé! Đã bảo ăn dè mà lại…Tôi vừa cắn vừa ước, giá mà được cắn to một tị, nhỉ? Cho cái ngọt có đủ để chạm mạnh vào lưỡi và úp chụp, trùm kín lên hết cả  vị giác của mình. Ấy là lúc miếng kẹo đã kịp lua nhanh về phía răng hàm và đang được nhai ngấu nghiến. Kẹo được mẹ giữ kỹ nên đâu có bị hở hơi. Vẫn còn dòn tan. Khi ăn nghe cứ côm cốp, côm cốp đã vui tai mà ngon sao mà ngon. Lạc làm thơm và béo ngậy hòa lẫn trong đường sánh keo, khiến cả vòm họng và vùng lưỡi thấm đẫm vị ngọt gay gắt. Chỉ có thứ kẹo lạc quê mới có được cái ngọt thật thà, ngọt đậm đặc đến dường ấy. Và, cái ngọt ấy vẫn còn đẫm ngập nơi tôi, mỗi khi gần đến tết. Tôi bảo “gần” vì quả thật, có chia rất nhín và ăn rất dè thì kẹo lạc của bà Ba cũng hết sạch khi còn khoảng ba, bốn hôm nữa mới đến tết.

Ngược lại với những phong kẹo hết sức quê mùa là, thứ mứt hết sức sang cả mà chúng tôi cũng chỉ được thưởng thức rất ít, dẫu là đang giữa tết. Đó là mứt hạt sen của nhà cụ Chi. Cụ Chi là bạn với bà nội tôi, vốn người Hà Nội. Khác với bà tôi nhìn vào là rõ ngay một cụ bà nhà quê. Cụ Chi rất ra dáng người Tràng An thanh lịch. Là người hàng phố. Ấy! Cũng nói theo bà nội. Rất nhiều năm trôi qua mà tôi vẫn còn nhớ như in cái áo dài cụ Chi mặc, tấm khăn cụ khoác hờ, vòng chuỗi cụ đeo…Cụ luôn xuất hiện ở ngôi nhà tềnh toàng của chúng tôi vào đúng hai tám tháng chạp.

Bao giờ cũng vậy. Đủng đỉnh vào trong nhà và yên vị trên ghế hẳn hoi. Sau khi nhấp hết một tách trà, cụ mới thư thả lấy túi mứt với đúng nửa ký từ trong giỏ xách ra, không quên sai chúng tôi đi lấy một cái đĩa. Tôi có lần lấy một cái đĩa to. Ý chừng để cụ đổ mứt cho nhiều nhiều ấy mà nhưng liền bị cụ khoát tay từ chối. Đã hiểu ý, những lần sau không những lấy đĩa bé tôi còn lấy cái đĩa kiểu, khiến cụ rất hài lòng. Cũng rất thư thả, cụ bỏ vào đĩa một ít hạt sen. Khiếp! Nhìn cái cách của cụ đã thấy bụng, bắt luống ca luống cuống lắm rồi. Sau đấy cụ mới mời bà nội, bố mẹ tôi và cũng rất may là hãy còn nhớ đến cái con bé này. Những hạt sen có màu trắng ngà tinh khiết với đường bọc lấm tấm bao quanh sao mà khéo đến thế, hấp dẫn đến thế! Không đừng được tôi thò cả bàn tay ra bốc. Cụ vẫn để yên nhưng chờ tôi ăn hết mới thư thả. Lại …cũng thư thả( chán thật!) dạy dỗ. Cụ bảo hạt sen là thứ mứt để nhón. Và phải ăn nhẹ, nhai khẽ bởi nếu ham hố, sẽ làm hỏng cái loại mứt này ngay và như thế, thì phí lắm! Phải nhâm nhi từng hạt, từng hạt một. Mà phải gọi bằng hạt cơ! Chính vì đã ít lại phải để dành cho bà nội ăn dần, nên nếu tôi có một thèm khát nào đó suốt những cái tết trẻ con của mình thì đó là: được ăn mứt hạt sen. Cũng chẳng phải nhón phải nháy chi cho thêm chảy nước miếng, cứ bốc cả bụm bỏ ngay vào mồm và ngấu nghiến bắt thỏa thuê. Chẳng hiểu cảm giác ấy sẽ như thế nào, nhỉ?
Phía nội tôi, từ bác cả cho tới gia đình chúng tôi và các cô chú đều đặc sệch chất quê. Thì nông thôn là gốc gác nhà ta mà lại… Quê kiểng từ nếp nghĩ, cách sống cho tới giao tế, ăn uống. Dẫu đã rời quê cha đất tổ và cắm chân nơi đất thị thành, từ rất lâu. Tất cả là thế ngoại trừ một người, ấy là chú Út.  Trong cách nhìn của chúng tôi ngày còn trẻ con ấy mà! Chú Út tây lắm cơ! Ấy! Giầy tây bóng nhoáng. Ấy! Áo tây cổ cồn cao thẳng cứng. Ấy! Đầu tây chải gôm lật phía sau láng lẩy. Ấy! chiếc mũ tây đánh phấn trắng nốp… Rồi còn nữa chứ! Cách đi đứng, ăn nói, cười cợt… và tiêu tiền, cứ là như tây. Vẫn còn chưa đủ bởi nhẽ chú còn có vợ là một phụ nữ đẹp như tây, sạch như tây, diện như tây mới oai chứ!

Nhưng bọn trẻ chúng tôi chỉ ái mộ cái vẻ tây bên ngoài của thím Út được đúng năm đầu nhưng nói thật, cái chuyện làm bánh tây của thím thì được chúng tôi mê mẩn có đến cả… trăm năm. Thím làm các món tây rất khéo nhưng những món mặn, chúng tôi, ăn không quen cứ ngờ ngợ thế nào. Nhưng bánh tây của thím á!  Ngon lắm! Có thím là có những cái tết tha hồ ăn bánh tây mà ngày ấy, bánh tây hãy còn là của hiếm. Và thật lạ, nhé! Thím Út biết làm rất nhiều loại bánh nhưng tết, chỉ làm bánh sâm banh. Bánh sâm banh có chất liệu là bột và trứng gà. Đổ và nướng trên vỉ với những cái khuôn dẹp và dài. Lúc bánh gần được thì rắc lên mặt một ít đường hột cát trắng. Thím làm nhiều lắm vì có đến mấy gia đình các anh chị và nhà nào cũng đông con. Mỗi nhà thím biếu một thùng cũng ngon ngót dăm chục cái. Và, những cái bánh đấy thì nhà nào cũng phải để đến đúng hôm mùng một mới dám mở hàng. Cuối chạp, có thèm phải chịu khó sang nhà thím thôi! Chịu khó chờ thím sai vặt và cho mấy cái bánh… in ít đẹp. Thật may thím có tấm lòng. Bởi dù đổ rất khéo, đều tay nhưng vẫn hào phóng, khi chọn được khá nhiều những cái bánh bị lỗi. Bọn lau nhau chúng tôi nhờ thế, không đến nỗi phải nhạt mồm, khi đã cất công sang và ngồi chầu rìa quanh bếp.

Tết nhà nào lại không đầy bánh trái. Nhưng tết nhà tôi luôn oách nhất xóm vì có sâm banh. Và đó luôn là niềm hãnh diện của tôi thủa nhỏ. Tôi mặc bộ quần áo mới, túi bọc mấy đồng tiền mừng tuổi, ra ngồi ngay ngoài cửa cắn  bánh rôm rốp không quên hất cao mặt, khi thấy đám bạn đi ngang nhà. Tôi như khoe thầm với chúng nó: Bánh tây đấy và chỉ có nhà tớ mới có thứ này. Anh tôi đùa bảo ăn cái thứ này cũng là được uống cả rượu. Là sâm banh. Và tôi háu ăn với lại lém lỉnh có những cái tết đẫm ngập sâm banh. Nên say…Say cả rượu lẫn bánh.  Nhưng chỉ ngay lúc đó vì liền sau đấy lại thèm. Thèm cho mãi đến giờ khi nhiều cái tết đã đi qua. Nhà chẳng có sâm banh của thím Út. Để lại được thưởng thức bánh tây trong rất nhiều cái tết ta, như thủa tôi hãy còn bé tí.

Bên cạnh củ kiệu, dưa hành, bánh chưng, thịt kho tàu… thì bánh tráng hay còn gọi là bánh đa là món nhâm nhi không thể thiếu trong mâm cơm của người Việt vào những ngày Tết.

Bánh tráng mè
Món bánh tráng mè là một trong những món ăn đặc sản của vùng đất Quy Nhơn, Bình Định nhìn đơn giản nhưng lại được chế biến hết sức công phu.
Bánh tráng mè trắng
Bánh tráng mè trắng.
Bánh tráng mè đen
Bánh tráng mè đen.
Đầu tiên người ta sẽ ngâm gạo vào nước cho đến khi bẻ được hột gạo làm hai. Sau đó ta sẽ xay gạo thành bột mịn vào mang trộn với nước, bột mì và mè (mè đen hoặc mè trắng) Những chiếc bánh tráng mè sau khi phơi nắng sẽ được nướng vàng bên than hồng. Vị béo của bột gạo, cộng với cái bùi của mè tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của bánh tráng mè.
Bánh tráng sữa
Bánh tráng sữa
Bánh tráng sữa đặc sản Bến Tre.
Có xuất xứ từ Bến Tre, món bánh tráng sữa được làm chủ yếu từ dừa, bột gạo, pha với bột sắn, nước, đường, mè, đậu xanh, lá dứa, sầu riêng… theo một tỉ lệ hợp lý. Khi tráng bánh người ta trải một tấm khăn trên nồi có nước sôi bên trong. Để ra được bánh tráng sữa vừa mềm, vừa dẻo, vừa thơm, phụ thuộc rất nhiều vào kĩ thuật đổ bánh, động tác đổ phải thật khéo léo, nhanh nhẹn, sau đó rắc mè lên trên. Bánh chín người ta để lên nan tre mỏng và phơi nắng từ 3-5 ngày.
Vị bùi béo của nước cốt dừa, độ mịn, mềm của bột gạo kết hợp cùng bột sắn. Đặc biệt mùi thơm của sầu riêng tạo nên hương vị khó quên của bánh tráng sữa.
Bánh tráng dừa nướng
Bánh tráng dừa nướng
Bánh tráng dừa nướng bên than hồng.
Sau bữa cơm gia đình vào ngày Tết, mọi người sẽ ngồi lại với nhau, cùng trò chuyện và cầu mong những điều tốt đẹp cho năm mới. Bên cạnh bánh mứt, hạt dưa, bánh chưng, bánh tét… thì những chiếc bánh tráng dừa được nướng vàng ươm là món ăn không thể thiếu trong ngày xuân của mỗi gia đình.
Bánh tráng dừa nướng cũng được làm chủ yếu bằng bột gạo, đặc biệt bánh tráng phải có thật nhiều nước cốt dừa và một ít bã dừa tạo nên vị bùi bùi, giòn rụm của bánh tráng.
Bánh tráng cuốn tôm thịt
Ngày Tết bên cạnh những món đầy dầu mỡ, thịt cá, mỗi gia đình thường có thói quen cùng nhau thưởng thức món bánh tráng cuốn tôm thịt, thanh đạm, vừa ngon, lại cực kỳ tốt cho sức khoẻ.
Bánh tráng cuốn tôm thịt
Bánh tráng cuốn tôm thịt và nước mắm tỏi ớt.
Bánh tráng dùng để cuốn tôm thịt là bánh tráng phơi sương, ngon nhất là dùng bánh tráng Trảng Bàng của Tây Ninh, bánh tráng có độ dày vừa phải, khi được cuốn cùng tôm, thịt, chấm cùng nước mắm tỏi ớt hay mắm nêm sẽ tạo nên mùi vị hấp dẫn khó lòng mà cưỡng lại.
Bánh tráng chuối
Miền Tây Nam Bộ nước ta trồng rất nhiều chuối từ chuối già, chuối cau cho đến chuối sim, chuối hột, chuối sim… Chuối là loại trái cây có quanh năm chính vì thế người ta đã nghĩ ra rất nhiều cách chế biến chuối, để có thể để dành ăn thật lâu. Một trong những món ăn hấp dẫn từ chuối chính là bánh tráng chuối.
Bánh tráng chuối
Bánh tráng chuối khi nướng lên vừa dẻo vừa giòn, cắn vào một miếng nghe vị ngọt thanh tao tan dần nơi đầu lưỡi. Món ăn giản dị này vì thế mà được nhiều người ưa thích, từ các chị em phụ nữ, các quý ông và các em nhỏ đều bị món ăn dân dã này cuốn hút.
Bánh tráng xoài
Bánh tráng xoài
Bánh tráng xoài đặc sản Nha Trang.
Đây là đặc sản nổi tiếng của huyện Cam Lâm và một số địa phương thuộc tỉnh Khánh Hoà, Nha Trang. Cũng giống như tên gọi món bánh tráng này được chủ yếu từ xoài chính và kẹo mạch nha.
Đầu tiên xoài được gọt vỏ, xay thành bột mịn, được nấu từ 2-3 giờ, đây là khâu quan trọng nhất quyết định độ ngon, mỏng, mịn của bánh tráng xoài. Sau đó cũng như các loại bánh tráng khác, bánh tráng xoài sẽ được tráng mỏng và mang phơi dưới trời nắng từ 7 đến 9 giờ. Đặc biệt bánh tráng xoài không thể gặp trời mưa nếu không sẽ bị đen, xỉn màu và bánh sẽ bị chua.
Ngày Tết đang đến rất gần, bạn hãy lựa chọn cho mình vài loại bánh tráng “đặc sản” ở các vùng miền để cho mâm cỗ Tết cũng như những món thiết đãi bạn bè trở nên phong phú.
Hiền Thu
Nguồn: MASK Online

Qua sông

Phạm Văn Phương

Ngang trời một mảnh trăng cong

Lối xưa tím một màu sông, anh về

Lá chiều đọng ngấn trăng quê

Cỏ xanh như buổi ta về, mướt xanh

Thôi em ở lại với lòng

Ngàn sau thì vẫn một dòng về xuôi.

 Ngang trời một mảnh trăng trôi

Lối xưa hoa cỏ pha phôi bao lần

Em thì như gió mùa xuân

Nửa se ngọn bấc, nửa nâng ngọn nồm

Tím pha một sắc chiều hôm

Trắng làm chi khói hoàng hôn quê nhà!

Nửa môi cạn chén quan hà

Nhớ ngày xa, nhớ ngày xa… chạnh lòng.

 

Ngang trời một mảnh trăng trong

Lối xưa có kẻ qua sông một mình.

 

P.V.P

Cây me, giếng nước còn đây…

Hơn 200 năm đã trôi qua, kể từ khi phong trào khởi nghĩa của nông dân Tây Sơn thất bại, trên quê hương người anh hùng áo vải Quang Trung (ở huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định) vẫn còn lưu giữ nhiều di tích của cuộc khởi nghĩa này. Sức sống của phong trào nông dân Tây Sơn bền chặt trong lòng người dân qua những câu ca dao như “Cây me cũ, bến Trầu xưa/Không nên tình nghĩa thì cũng đón đưa cho trọn niềm” hay câu “Cây me, giếng nước, sân đình/Ơn sâu, nghĩa nặng, dân mình còn ghi”…

  • Đầu năm cầu an
Ngày 28-11-2011 tại Bảo tàng Quang Trung, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam đã trao bằng công nhận Cây di sản Việt Nam vinh danh cây me cổ thụ trong khuôn viên bảo tàng. Cây me cổ thụ này đã hơn 250 năm tuổi, có chiều cao 24m, đường kính 1,2m, tán rộng che phủ 600m²

Không chỉ ở huyện Tây Sơn (ngày xưa gọi là Tây Sơn hạ đạo) mà ở các huyện An Khê, KBang của tỉnh Gia Lai (thuộc Tây Sơn thượng đạo), những di tích của phong trào Tây Sơn luôn được người dân gìn giữ, tôn sùng như là những gì thiêng liêng nhất trong đời sống tín ngưỡng của mình.

Nhiều người con của đất Bình Định đi làm ăn ở xa, mỗi khi có dịp về quê đều tranh thủ đến Bảo tàng Quang Trung để cầu an. Hàng năm, vào ngày mùng 4 và mùng 5 Tết Nguyên đán, hàng ngàn người dân các tỉnh Bình Định, Gia Lai, Phú Yên… nô nức kéo về Bảo tàng Quang Trung (ở thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn) trẩy hội mừng chiến thắng Đống Đa.

Tất cả đều thành kính, cúi mình dâng hương trước người anh hùng áo vải trong điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt (trong khuôn viên Bảo tàng Quang Trung), rồi sau đó là những lời thỉnh cầu cho một năm mới bình an, sức khỏe, tài lộc dồi dào…

Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt nằm trên nền nhà của cụ Hồ Phi Phúc – thân sinh của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ – ngày xưa. Ngoài làm ruộng, cụ Phúc làm thêm nghề buôn bán nên gia đình thuộc hàng khá giả, ba anh em nhà Tây Sơn được gửi đến nhà thầy giáo Hiến ở An Thái học cả văn lẫn võ.

Ngôi nhà của ông Hồ Phi Phúc là nơi gắn bó với tuổi thơ của anh em nhà Tây Sơn cho đến khi phất cờ tụ nghĩa. Sau khi phong trào nông dân Tây Sơn thất bại, triều đình nhà Nguyễn thi hành chính sách trả thù tàn bạo, tàn phá tất cả những di tích của tiền triều để lại. Với tấm lòng sùng kính những người anh hùng dân tộc, dân làng đã dựng trên nền nhà cũ của ông Hồ Phi Phúc ngôi đình Kiên Mỹ để tưởng nhớ ba anh em nhà Tây Sơn.

Nhằm tránh sự ngăn cấm của triều Nguyễn lúc bấy giờ, người dân gọi đình này là nơi thờ cúng Thành Hoàng. Hàng năm, vào ngày 5-11 Âm lịch, tức vào dịp lễ Thường tân (tết cơm mới), dân làng cúng giỗ “Ba ngài Tây Sơn” nhưng thường chỉ cúng hương hoa và chỉ “mật cáo” chứ không có văn tế. Lời “mật cáo” được bí mật truyền miệng từ đời người phụng tế này đến người phụng tế khác…

 

Cây me cổ thụ đã hơn 250 tuổi trong khuôn viên Bảo tàng Quang Trung.

Dấu tích vườn nhà Tây Sơn còn lưu giữ đến bây giờ là hình ảnh cây me, giếng nước. Giếng nước nhà Tây Sơn được gọi là “giếng thiêng”. Người dân trong vùng, du khách thập phương khi có bệnh thường đến điện thờ thắp hương khấn vái và xin nước uống với niềm tin rằng sẽ khỏi bệnh. Bến Trường Trầu vốn là một bến buôn bán trầu lớn bên bờ sông Kôn ngày xưa. Trầu và cau từ Tây Sơn thượng đạo được hàng đoàn người (đồng bào thiểu số) gùi sau lưng theo đường bộ hoặc chở bằng một loại thuyền nan nhỏ xuống bến Trường Trầu bán về đổi lấy muối, đồ sắt và các sản phẩm khác.

Tương truyền rằng, trước khi dựng cờ khởi nghĩa, Nguyễn Nhạc cũng tham gia buôn bán trầu nên người dân Kiên Mỹ cũng như nhiều vùng xung quanh đến nay vẫn quen gọi Nguyễn Nhạc là anh Hai Trầu (cũng như gọi Nguyễn Huệ là chú Ba Thơm, vì thuở nhỏ ông có tên là Thơm và gọi Nguyễn Lữ là thầy Tư Lữ, vì ông có thời đi tu).

  • Khí phách hùng thiêng

Cây me cổ thụ trong Bảo tàng Quang Trung tương truyền do chính tay cụ Hồ Phi Phúc trồng. Hiện nhiệm vụ chăm sóc, bảo vệ cây me cổ thụ được giao cho anh Đỗ Thanh Minh (36 tuổi, nhân viên của Bảo tàng Quang Trung) chăm sóc.

Theo anh Minh, cây me trong vườn nhà Tây Sơn có sức sống bền bỉ, dáng thế vững chãi trong phong ba bão táp, giống như khí phách của người quân tử. Chăm sóc cây me này chỉ gồm những công việc như: làm cỏ, bón phân 6 tháng một lần; phun thuốc (thuốc trừ sâu, mối, kích thích lá…) 3 tháng một lần; hái bớt trái me non (để cây me không kiệt sức) và hái trái me chín để lấy hạt…

 Việc nhân giống me cổ thụ có quy mô bắt đầu từ tháng 10-2005 do công đoàn của bảo tàng tiến hành. Hơn 500 hạt me giống cổ thụ sau một thời gian ươm đã nảy nở mầm xanh, phát triển một cách nhanh chóng. Nhiều du khách đến thăm bảo tàng đều thích mua đem về nhà trồng, đặc biệt là những du khách từ miền Bắc. Thậm chí có người đã mua một lúc hàng chục cây mang về làm quà cho bè bạn. Sau lần thành công “ngoài sức mong đợi” đó, việc nhân giống cây me cổ thụ được các nhân viên Bảo tàng Quang Trung duy trì cho đến nay.

Năm 2008, nhân dịp Festival Tây Sơn Bình Định lần thứ nhất, hàng ngàn hạt me giống cổ thụ đã được Bảo tàng Quang Trung phân phát cho du khách… Anh Minh tâm sự: “Cây me cổ thụ trong Bảo tàng Quang Trung, ngoài giá trị thẩm mỹ, cảnh quan môi trường còn có ý nghĩa sâu sắc về mặt lịch sử, là một biểu tượng cho sự trường tồn trong lòng dân tộc Việt Nam của phong trào Tây Sơn. Đến nay, trải qua bao thăng trầm của lịch sử dựng nước, giữ nước, cây me cổ thụ vẫn mạnh mẽ sống, hiên ngang vươn cao giữa đất trời, chứng kiến bao đổi thay của đất nước.

Với người dân Bình Định, cây me có giá trị đặc biệt, mang khí phách hùng thiêng của người anh hùng áo vải Quang Trung. Vì vậy, không ít người dân đã đến Bảo tàng Quang Trung tìm giống me cổ thụ đem về trồng ở nhà mình”.

 

Du khách đến thăm giếng nước trong Bảo tàng Quang Trung.

Mỗi khi du khách đến Bảo tàng Quang Trung, đầu tiên là vào điện thờ dâng hương, sau đó ra giếng uống nước và rửa mặt, ngồi nghỉ chân đôi lát dưới cây me cổ thụ rồi vào thăm trưng bày triển lãm, xem biểu diễn võ thuật, trống trận Tây Sơn… và hình ảnh Hoàng đế Quang Trung vẫn luôn hiện hữu: Bước lên đỉnh gò cao, tay trái cầm thanh kiếm, tay phải đưa lên cao rồi hướng về phía trước, cất lời hiệu triệu “Đánh cho để dài tóc. Đánh cho để đen răng. Đánh cho nó chích luân bất phản. Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn. Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ”.

HOÀNG TRỌNG

Em – nhành mai hóa thân

Trần Mai Hường

Biết đâu là lời thật
“Ngày thấy em – tim rơi”
Biết đâu là lời thật
Ngôn ngữ người rong chơi
Sóng lòng dâng gọi mời
Em nép vào hoang dại
Thương giọt sương mê mải
Ru mình trong nắng xanh
Em – nhành mai hóa thân
Chọn cô đơn tôi luyện
Anh – bình minh ẩn hiện
Phía chênh vênh mất còn
Chớp lóe cuối hoàng hôn
Chiêm bao về trú ngụ
Cách tân khờ dại cũ
Xoay mũi tên trái chiều
Trớ trêu ảo giác yêu
Biết đâu là tình thật?!

TMH.

Trường Nghị


Sông Nhị hay Sông Hồng, Sử xưa gọi là Sông Phú Lương. Cầu phao trên sông Nhị ở đây muốn nhắc đến là cái cầu mà thời Tôn sĩ Nghị đem binh Lưỡng Quảng và Vân Quý tiến vào Đại Việt cuối năm Mậu Thân (1788).

Theo tài liệu nghiên cứu của TS Nguyễn Duy Chính (Đại Học Ivrin – CaLifornia), Tôn Sĩ Nghị (1720 – 1796), viên tướng tư lệnh lực lượng viễn chinh của nhà Thanh là người tỉnh Chiết Giang, đỗ Tiến sĩ năm 1761, từng theo Phó Hằng (cha của Phúc Khang An) đánh Miến Điện năm 1769. Hoạn lộ của Tôn sĩ Nghị thăng tiến rất nhanh. Từ một công việc nhỏ lo soạn thảo tấu chương, thư từ, Tôn Sĩ Nghị được thăng Lang Trung Bộ Hộ, rồi Đốc Học Quý châu (1770 – 1774), Bố Chính Quảng Tây, rồi Tuần Phủ Vân Nam (1775). Chẳng bao lâu sau làm Tuần Phủ Quảng Tây rồi đổi sang Tuần Phủ Quảng Đông (1785). Năm sau nhận nhiệm vụ điều động quân lương, khí giới giúp Phúc Khang An bình định được loạn Thiên Địa Hội Lâm Sảng Văn ở Đài Loan nên được thăng hàm Thái Tử Thái Bảo, được vẽ hình trưng bày trong Tử Quang Các.

Sơ lược một chút tiểu sử của Tôn Sĩ Nghị để thấy Càn Long sủng ái, tin cậy Tôn Sĩ Nghị như thế nào khi giao cho trọng trách cầm đầu lực lượng viễn chinh. Binh tướng, quân lương được Càn Long cho tổ chức như thế nào để Tôn sĩ Nghị thực hiện chuyến nam chinh ?

Mượn tiếng cứu giúp vua tôi Lê Chiêu Thống, Tổng Đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị được quyền điều động binh mã không những của Quảng Đông, Quảng Tây, mà còn của 2 tỉnh Vân Nam, Quý Châu, quân nghĩa dũng Điền Châu và thủy quân Phúc Kiến. Dưới trướng của Tôn Sĩ Nghị gồm những tướng lĩnh phần nhiều từng xông pha trận mạc, giỏi chiến trận, dày công trạng. Có người từng có hình trưng bày trong Tử Quang Các như Hứa Thế Hanh. Có người từng xuất thân là Võ Tiến sĩ như Ô Đại Kinh, Lý Hóa Long, Hình Đôn Hành …

Ngày 28 tháng mười năm Mậu Thân (25/11/1788), Tôn Sĩ Nghị chia binh làm 3 đạo vượt biên giới Đại Việt. Cánh quân phía đông qua ngõ Nam Quan tiến xuống Kinh Bắc do Đề Đốc Quảng Tây Hứa Thế Hanh chỉ huy, hai Tổng Binh phụ tá là Tổng Binh Quảng Tây Thượng Duy Thăng với Phó Tướng Khánh Thành, Tổng Binh Quảng Đông Trương Triều Long với Phó Tướng Lý Hóa Long. Cánh quân phía Tây qua ngõ Mã Bạch Quan tiến binh theo đường Tuyên Hóa, Tuyên Quang xuống Sơn Tây do Đề Đốc Vân Nam Ô Đại Kinh chỉ huy, hai phụ tá là Tổng Binh Định Trụ và Tổng Binh Tôn Khởi Giao. Cánh quân ở giữa là Đạo quân nghĩa dũng của Thổ Tri châu Điền Châu là Sầm Nghi Đống thống lĩnh, theo đường Long châu sang Cao Bằng tiến xuống Thái Nguyên. Ngoài 3 đạo binh trên, Tôn sĩ Nghị còn có được một lực lượng hổ trợ khác là quân tướng của Lê Chiêu Thống, dù chẳng có bao nhiêu nhưng sẵn sàng bán mạng cho thiên triều.

Chuẩn bị cho cuộc tiến quân của Tôn sĩ Nghị xuống nam, Thanh triều giao cho Tổng Đốc Vân Nam – Quý Châu là Phúc Khang An chuyên trách việc vận trù quân lương. Đường tiến quân từ Vân Nam, Quảng Tây đến thành Thăng Long, Phúc Khang An cho lập tới 70 đồn quân lương to lớn, kiên cố. Chặng tiến quân từ Nam Quan đến Thăng Long là chặng đường bị Nội Hầu Phan Văn Lân ngăn chặn ở Thị Cầu, khi Tôn Sĩ Nghị đang tổ chức hành quân thì Phúc Khang An cũng đã thiết lập được 18 đồn lương. Xem thế mới thấy qua việc tổ chức cuộc chiến nầy, thâm tâm Càn Long đã có mưu lâu dài nắm lấy Đại Việt.

Thâm tâm, mưu đồ nầy còn hiện rõ trong một chỉ dụ cho Tôn Sĩ Nghị, Càn Long vạch ra chiến lược :

“… Cứ từ từ, không gấp vội. Trước hãy truyền hịch để gây thanh thế, sau cho bọn cựu thần nhà Lê về nước tìm tự quân nhà Lê đưa ra đương đầu đối địch với Nguyễn Huệ. Nếu Huệ bỏ chạy thì cho Lê tự quân đuổi theo, đại quân của ta thì đi tiếp sau, như thế, không khó nhọc mà thành công, đó là thượng sách.

Nếu như người trong nước, một nửa theo về Huệ mà Huệ không chịu rút quân, thì phải chờ thủy quân Mân Quảng (Phúc Kiến, Quảng Đông) vượt biển, đánh vào Thuận, Quảng (Thuận Hóa, Quảng Nam) trước, sau đó lục quân mới tiến công cả hai mặt, đằng trước, đằng sau, Nguyễn Huệ đều bị đánh, tất phải quy phục. Ta nhân đó giữ cả hai. Từ Thuận, Quảng vào Nam thì cắt chia cho Nguyễn Huệ. Từ Hoan Ái (Nghệ An) trở ra Bắc thì phong cho họ Lê. Mà ta thì đóng đại quân ở nước ấy để kiềm chế. Về sau sẽ có cách xử trí khác” (chép theo Đại Nam Chính Biên).

Với chiến lược nầy, Càn Long nuôi Lê Chiêu Thống để dùng Chiêu Thống gây nên can qua, dùng người Việt đánh người Việt. Ai thắng ai bại, Ai chết ai sống mặc ai, việc đưa đại quân của Thanh triều vào nằm giữa lòng Đại Việt vẫn thực hiện được để tính kế lâu dài về sau. Nhưng khi đưa binh đến được Thăng Long một cách dễ dàng, Tôn Sĩ Nghị đã tham công, trùng trình làm hỏng cả, đã chôn vùi binh tướng dưới dòng Phú Lương nghẽn cả sông, thây chất thành đống ở Gò Đống Đa.

Nói Tôn Sĩ Nghị đưa binh đến được Thăng Long một cách dễ dàng, nhưng thực sự Tôn Sĩ Nghị đã tốn nhiều thời gian, gian nan hơn dự định, phải tổn thất một viên tướng ở chiến trận Thị Cầu là Vũ Tông Phạm. Nội Hầu Phan Văn Lân và một nghìn tinh binh của Tây Sơn dàn trận bên bờ nam sông Thị Cầu đã làm chậm bước tiến của cánh quân tướng Hứa Thế Hanh, vừa nắm được tình hình cụ thể quân lực, sức chiến đấu của cánh quân nầy, giúp cho Quang Trung Nguyễn Huệ sau nầy tổ chức công thành đồn Ngọc Hồi rạng ngày mồng 5 tháng giêng năm Kỷ Dậu (30/1/1789).

Ngày 20 tháng một (mười một) năm Mậu Thân (7/12/1788), quân Thanh vào được thành Thăng Long đã bỏ ngõ. Thủy lục quân Tây Sơn đã rút về nam lập phòng tuyến ở Biện Sơn – Tam Điệp Ninh Bình. Từ đây quân Tây Sơn có được một tháng trời để chuẩn bị cho cuộc chiến. Trong một tháng trời đó, Tôn Sĩ Nghị vào Thăng Long, tổ chức ngay lễ tấn phong cho Lê Chiêu Thống (ngày 22 tháng một Mậu Thân). Vua tôi Chiêu Thống cúi rạp thần phục, quân nhà Thanh được mặc sức vơ vét, nhũng nhiễu.

Tôn Sĩ Nghị hội binh ở Thăng Long, cho đạo quân Vân Quý của Ô Đại Kinh bố trí ở Sơn Tây (phía Tây Thăng Long), đạo quân Điền Châu của Sầm Nghi Đống đồn binh ở Khương Thượng (Tây Nam Thăng Long), đạo quân Lưỡng Quảng đóng ở hai bờ sông Nhị, cho làm cầu phao bắc qua sông để thuận tiện đi lại. Cái chết người là chính ở cái cầu phao nầy.

Xét theo cách bố trí binh lực của Tôn Sĩ Nghị, cánh quân của Đề Đốc Hứa Thế Hanh là cánh quân chủ lực. Hứa Thế Hanh đóng quân ở Ngọc Hồi (Thanh Trì, phía nam Thăng Long chừng 13 – 14 km), phía tiền tiêu còn có đồn Hà Hồi (Thường Tín, cách Ngọc Hồi chừng 6 – 7 km) án ngữ, xa hơn phía nam còn có đồn Gián Khẩu (trấn Sơn Nam) do binh tướng của Lê Chiêu Thống trấn giữ. Cánh quân chủ lực nầy nằm nhô xuống phía nam Thăng Long, trong khi các cánh quân của Ô Đại Kinh và Sầm Nghi Đống lại ở tư thế phòng ngự, ngơi nghỉ theo chủ trương của Tôn Sĩ Nghị là chờ sau mồng 6 tháng giêng mới cùng tiến quân xuống Tam Điệp. Từ chủ trương nầy, cánh quân của Hứa Thế Hanh dàn quân theo chiều dọc mà sau lưng là cây cầu phao bằng tre gỗ, không đủ sức chịu đựng cho cả cánh quân nếu phải triệt thoái khi bị tấn công không kháng cự nổi.

Bẻ gãy cánh quân của Đề Đốc Hứa Thế Hanh là phá vỡ bố trí binh lực của Tôn Sĩ Nghị. Để phá vỡ đồn Ngọc Hồi của Hứa Thế Hanh, Hoàng Đế Quang Trung phải chờ cho Đô Đốc Long tiêu diệt Khương Thượng của Sầm Nghi Đống xong mới từ thế bao vây chuyển sang tấn công Ngọc Hồi. Cánh quân của Thổ Tri châu Sầm Nghi Đống gồm những thổ binh người thiểu số được chiêu mộ dưới tên gọi là quân nghĩa dũng. Không phải là đội quân chính quy, quân số ít, nên lực lượng nầy phải nhờ sự yểm trợ, Tôn Sĩ Nghị bố trí cho nằm giữa 2 cánh quân Lưỡng Quảng và Vân Quý. Cánh quân Khương Thượng của Sầm Nghi Đống dù sao cũng nằm bên sườn của Ngọc Hồi. Tiêu diệt Khương Thượng là cắt đứt lực lượng tiếp cứu cho Ngọc Hồi. Phá vỡ Ngọc Hồi là phía sau sẽ rùng rùng bỏ chạy. Lúc nầy cây cầu phao trên sông Nhị gánh trên mình sự sai lầm của viên tướng viễn chinh Tôn Sĩ Nghị.

Trong 8 điều quân luật mà Tôn Sĩ Nghị ban bố trước khi xuất quân, có một điều liên quan đến phù kiều (cầu phao), theo Hoàng Lê Nhất Thống Chí :

Điều thứ 6. Đại binh đi đường, nếu gặp khe suối, dòng sông, chỗ nào nước sâu thì phải lấy tre, gỗ bắc !àm cầu phao, để binh mã vượt qua cho tiện, chỗ nào sông hẹp nước nông, thì viên quan coi quân phải dò thử đích xác, rồi cho quân lính nối tiếp nhau như xâu cá mà kéo đi. Lúc xuống nước không được đem bùi nhùi, thuốc súng bạ đâu vứt đấy để bị ẩm ướt.

Hiện nay chưa có một tư liệu nào xác định rõ quy mô cái cầu phao mà Tôn Sĩ Nghị đã cho bắc qua sông Nhị. Nhưng cũng có thể hình dung được cây cầu có thể được tạo tác nên bằng tre nứa, có thể đặt trên những cái thuyền nhỏ nối kết lại với nhau. Dĩ nhiên bằng cấu tạo nào đi nữa, cây cầu cũng không thể nào chịu đựng nổi cả một đoàn quân hỗn độn thưở ấy cùng vượt qua.

Tư liệu, sách sử người nhà Thanh như Thánh Vũ Ký cho rằng chính Tôn Sĩ Nghị khi đã qua được bên kia cầu, đã hạ lệnh cho chặt đứt cầu để tránh quân Tây Sơn truy kích. Cũng giống như vậy, Thanh Sử Cảo còn cho biết thêm Võ Tiến sĩ Lý Hóa Long lọt xuống sông chết đuối khi cầu phao bị đứt. Các Đề Đốc Hứa Thế Hanh, Tổng Binh Thượng Duy Thăng, Trương Triều Long … không qua được, giao chiến, tử trận phía nam cầu. Cây cầu phao trên sông Nhị lại mang thêm dấu tích của kẻ qua cầu rút ván.

Đại bại dưới tài cầm quân của Hoàng Đế Quang Trung, nhờ tướng Khánh Thành bảo vệ chạy về đến Nam Quan, Tôn sĩ Nghị uất ức vạch vào tấm ván gỗ trước sụt sùi của Lê Chiêu Thống :

–   Mối hận nầy không giết được Quang Bình (tên tộc của Quang Trung Hoàng Đế) không thôi (dẫn theo Lê Quý Dật Sử).

Chẳng bao lâu sau Tôn Sĩ Nghị bị triệu về kinh, bị tước cả hồng bảo thạch, song nhãn hoa linh, bị thu hồi cả tước Mưu Dũng Công được ban cho lúc cầm quân nam chinh. Phúc Khang An thay thế làm Tổng Đốc Lưỡng Quảng, Đề Đốc cửu tỉnh binh mã. Nắm trong tay binh mã của chín tỉnh, nhưng Phúc Khang An chủ trương hòa hoãn với Đại Việt. Nhà Thanh bang giao với Hoàng Đế Quang Trung, Lê Chiêu Thống chết trong tủi nhục bên đất Trung Hoa, Tôn Sĩ Nghị không thực hiện được lời thề khắc trên ván.

Tôn Sĩ Nghị thất trận, bị triệu về kinh, tưởng là con đường hoạn lộ không còn hanh thông nữa. Nhưng thật ra về kinh, Tôn Sĩ Nghị được nhận chức Binh Bộ Thượng Thư, sung Quân Cơ Đại Thần. Mùa đông năm đó (1789) triều đình bổ làm Tổng Đốc Tứ Xuyên. Năm 1791 được triệu về kinh làm Lại Bộ Thượng Thư, Hiệp Biện Đại Học Sĩ … sau là Lễ Bộ Thượng Thư, Văn Uyên Các Đại Học Sĩ (1792).

Cầu phao sông Nhị đã vùi chôn tính mạng những chiến tướng dưới trướng của viên tư lệnh vô cảm, qua cầu rút ván. Tưởng là cầu phao sông Nhị vùi chôn luôn sự nghiệp của viên tướng tư lệnh nam chinh. Nhưng Tôn Sĩ Nghị còn có một cây cầu khác để bước qua máu xương của đồng đội. Tôn Sĩ Nghị đã nhờ vào cây cầu thân cận, nhờ vào quyền lực của Hòa Thân (Hòa Khôn) để che lấp những sai trái của mình. Theo đồn đại, Hòa Thân có khuôn mặt hao hao giống một tỳ thiếp của Càn Long, người tỳ thiếp nầy đã qua đời do lỗi của Càn Long. Càn Long ưu ái, nuông chiều Hòa Thân xem như là cách giải tỏa mặc cảm tội lỗi. Nhờ vậy Hòa Thân thao túng, làm loạn chốn quan trường, Càn Long vẫn bỏ qua và luôn nghe lời Hòa Thân. Nhờ mật ngọt của Hòa Thân rót vào tai Càn Long nên hoạn lộ của Tôn Sĩ Nghị vẫn cứ thông đường, sau vẫn cứ có hình vẽ trưng bày trở lại ở Tử Quang Các.

Sau nầy vào năm 1799, vua Gia Khánh nhà Thanh (con vua Càn Long) cho hành quyết sủng thần của cha mình là Hòa Thân với tội danh tham nhũng, lạm dụng chức quyền (Wikipedia). Phe đảng của Hòa Thân, phần Tôn Sĩ Nghị lúc nầy đã mất, nên con của ông bị Gia Khánh phế bỏ tập tước, cho ra khỏi kỳ binh, trở về nguyên tịch. Theo tài liệu của TS Nguyễn Duy Chính, trong lời dụ của Gia Khánh có câu nhận định về Tôn Sĩ Nghị trong cuộc nam chinh : “… có ý tham công, trùng trình cho nên làm hỏng việc, thua trận chạy về. Lời tâu lên phần lớn chỉ là lòe loẹt bề ngoài (sớ tấu đa hữu hư sức) …”

Tôn Sĩ Nghị đã sử dụng cây cầu thân cận để thẳng bước trên đường hoạn lộ, nên Tôn Sĩ Nghị sẵn sàng, không chút chùn chân, dễ dàng bước qua những cây cầu kiểu như Cầu Phao Sông Nhị, dù cho nó làm tổn thất sinh mệnh những người đã chiến đấu bên cạnh mình. Đối với người Việt, Cầu phao sông Nhị cũng đã vùi chôn luôn võ nghiệp, nhân phẩm của Tôn Sĩ Nghị. Vua Càn Long được tiếng là một minh quân, triều Càn Long là một triều đại hưng thịnh của nhà Thanh, nhưng Càn Long không tránh khỏi sai lầm vì yếu lòng, vì những mật ngọt.

Xuân Nhâm Thìn 2012

THAM KHẢO

•     Một Võ Trạng Nguyên Trung Hoa Tử Trận Tại Việt Nam  –  Bài viết của TS Nguyễn Duy Chính
•    Tìm Hiểu Thiên Tài Quân Sự Nguyễn Huệ   –  Nguyễn Lương Bích và Phạm Ngọc Phụng
•    Lê Quý Dật Sử  –  Bùi Dương Lịch
•    Khâm Định Việt Sử  –  Quốc Sử Quán Triều Nguyễn
•    Hoàng Lê Nhất Thống Chí  – Ngô Gia Văn Phái
•    Nhà Tây Sơn  –  Quách Tấn và Quách Giao